Prace magisterskie i licencjackie o Śląsku

Przed omówieniem rozmieszczenia ludności na Śląsku na­leży uwzględnić podział administracyjny kraju. Śląsk austriacki obejmuje 9 powiatów politycznych i trzy miasta, które się rządzą własnym statutem: Opawa, Bielsko i Frydek. Na Śląsk cieszyński przypadają 4 powiaty polityczne: frysztacki, bielski, cieszyński i frydecki. Należą tu dwa miasta z własnym sta­tutem: Bielsko i Frydek.

Do roku 1901 były na Śląsku cieszyńskim tylko trzy po­wiaty. W roku 1901 utworzono*) nowy powiat polityczny z siedzibą we Frydku. Powiat frydecki utworzył rządna skutek żądań burżuazji czeskiej. Powiat frydecki graniczy na zachodzie z Morawą a zamieszkuje go, zwłaszcza w poł.-zachodniej części, na nieznacznej przestrzeni, ludność, mówiąca dialektem mo­rawskim, stąd zaliczają ją do czeskiej. W górnej części, tj. północnej, leżą osady górnicze, zamieszkane przez miejscową i napływową ludność polską z Galicji. Na kopalniach rządy dzierżą Czesi i wywierają tym samym zdecydowany wpływ na przebieg spraw w gminach górniczych. Opanowali je, zczechizowali, a chcąc upewnić się na zdobytych placówkach, po­starali się o to, że szereg gmin górniczych polskich oderwano od powiatu frysztackiego. Podobnie wyłączono okręg sądowy frydecki z powiatu cieszyńskiego i utworzono w ten sposób nowy powiat frydecki.

Do roku 1904 powiat frydecki obejmował tylko okręg są­dowy tegoż samego nazwiska. Pod wpływem ekspansji czeskiej w zagłębiu, na skutek zabiegów u rządu, utworzono w r. 1904 nowy powiat sądowy polsko-ostrawski, w skład którego we­szły właśnie owe polskie osady górnicze: Hermanice, Gruszów, Małe Kończyce, Michałkowice, Muglinów, Polska Ostrawa i Radwanice. Gminy te należały do r. 1904 do powiatu są­dowego bogumińskiego a tym samym do powiatu frysztackiego. W ten sposób szereg gmin z większością polską, a pozostają­cych w rękach czeskich inżynierów, został oddzielony i wy­jęty z pod wpływów polskich a wydany zupełnie w ręce ad­ministracji czeskiej. Tą drogą burżuazja czeska stworzyła po­wiat polityczny czeski, obejmujący dwa okręgi sądowe we Frydku i Ostrawie Polskiej. Utworzenie powiatu we Frydku jest jednym z wyraźnych przejawów siły, wpływu i znaczenia, jakie posiadają Czesi na Śląsku, zwłaszcza w zagłębiu węglowym.

Według spisu urzędowego z r. 1900 Śląsk austriacki liczył 680.422 ludności. Ponieważ obszar jego wynosi 5.510 Jkim2, przypada za tym na 1 kim2 132 mieszkańców, co wskazuje, że Śląsk po Austrii dolnej (156) jest najgęściej zaludnionym krajem w Austrii. W czasie ostatniego dziesięciolecia 1890— 1900 ludność śląska wzrosła o 74.773 głów, tj. o 10-98%. Przy spisie w roku 1890 naliczono 605.649 ludności. Przyj­mując ten sam procent przyrostu, należy się spodziewać? że spis w r. 1910 wykaże 740.000 mieszkańców. Na Śląsk cieszyński przypada według ostatniego spisu 361.015 ludności

Podczas gdy na Śląsku Opawskim przyrost ludności był jedynie naturalnym, to w Ks. Cieszyńskim ludność napływowa po­większyła znacznie przyrost naturalny. W samym powiecie frysztackim między rokiem 1890—1900 osiadło 21.570 ludności napływowej. Stanowi to około 6% ludności Ks. Cieszyńskiego. Ludność napływowa pochodziła przeważnie z Galicji, skąd ma­szerując w świat za zarobkiem, osiadała masowo w zagłębiu węglowym, znajdując zarobek w kopalniach. Ludność napły­wowa stanowi 28,8% ogólnego przyrostu ludności na ca­łym Śląsku.

Rozmieszczenie ludności zależy od szeregu warunków, stąd też z rozmieszczenia ludności wnosić można o charakterze gospodarczym i społecznym kraju. Na Śląsku zachodzi wybitna różnica pod względem gęstości zaludnienia między częścią opawską a cieszyńską. W pierwszej wypada zaledwie 98 głów na 1 kim2 a w drugiej 159. Wskazuje to aż nadto wyraźnie, że w Cieszyńskim istnieją daleko intensywniejsze centra go­spodarcze, do których ludność napływa, skupia się i wytwarza owo nierównomierne rozmieszczenie po całym kraju. Nawet w samym Ks. Cieszyńskim zachodzą pod tym względem zna­czne różnice. W okolicy Cieszyna, Bielska i Frydku przypada 131 do 169 głów na 1 kim2; największa jest gęstość w gór­niczym powiecie frysztackim, gdzie w okolicy Rychwałdu do­chodzi do 369, Karwiny 501 a Polskiej Ostrawy do 909 głów na 1 kim2. Znacznie mniejszą natomiast jest gęstość zalu­dnienia w górskich okolicach. Ubogie, niesamodzielne gospo­darstwa rolne, karłowate, stwarzają trudne warunki bytu. Wy­pędzają ludność z osad rodzinnych i zmuszają szukać środków do życia w zagłębiu, w bielskich lub frydeckich fabrykach tkackich lub za morzem. Okazało się to najlepiej przy wybo­rach do Rady państwa w r. 1907; w gminach, mających we­dług spisu znaczną liczbę mieszkańców, brakowało wyborców — wyemigrowali.

Zaludnienie poszczególnych powiatów Ks. Cieszyńskiego przedstawiało się przy spisach w ostatnim dziesięcioleciu na­stępująco:

Największy przyrost wykazuje powiat frysztacki, górniczy, posiadający przyrost, jak powyżej wykazano, 21.570 ludności napływowej. Zwłaszcza w okręgu sądowym polsko-ostrawskim przyrost ludności szybko następował pod wpływem galicyjskiej imigracji. Jeszcze w roku 1860 Polska Ostrawa liczyła około 600 mieszkańców, dzisiaj liczy ich 20.000 i jest największą osadą po Opawie na Śląsku. To samo można odnieść do in­nych miejscowości zagłębia, które w ostatnich latach 40-u for­malnie z pod ziemi wyrosły… i dziś liczą po kilka tysięcy mieszkańców.Śląsk cieszyński liczy 214 gmin, katastralnych 257.

Roz­mieszczenie ludności w gminach nie jest równomierne. W części Śląska, ciągnącej się na południu od Mostów przez Trzyniec, Dolne Błędowice na północny zachód do zagłębia, dalej z za­głębia do Dziedzic a następnie na południe po Skoczów, — w tej części Śląska przeważają osady o 2000 — 5000. Na 40 w ogóle jest ich w tym pasie 36. Najczęściej spotykaną osadą na Śląsku cieszyńskim jest gmina, licząca 500 — 2000 mie­szkańców. Jest ona za tym typową i stanowi 55.1% ogólnej liczby gmin. W Zagłębiu istnieją osady wyłącznie o 500—2000 i powyżej 5.000. W całym powiecie węglowym frysztackim niema ani jednej osady poniżej 500 mieszkańców. Miejscowości powyżej 5000 ludności jest zaledwie pięć, z czego 4 tworzą miasteczka (trzy z nich leżą w zagłębiu). Nie wszystkie osady, mające powyżej 5000 mieszkańców, należą do rzędu miaste­czek, natomiast wiele poniżej tej liczby tworzy miasteczka lub miasta, jak np. powiatowe miasto Frysztat.

Następujące zestawienie przedstawia dokładnie rozmieszczenie ludności na Śląsku w roku 1900  (% ogółu mieszkańców kraju).

Stosunek płci ludności Śląska *) wykazuje nadwyżkę kobiet nad mężczyznami. Według spisu z r. 1900 przypadało na każde 1000 mężczyzn 1057 kobiet. Było 330.828 mężczyzn a kobiet 349.594. Siła rozrodcza ludności przedstawia się następująco: rodzi się rocznie przeciętnie 40 dzieci na każde 1000 osób żyjących, na każde 1000 urodzonych było 94 nieślubnych nieżywych 1*13. Nadwyżka urodzonych nad umarłymi wynosiła w 1900 roku 9.787, urodziło się w tym roku 28.358.

Procentowy rozdział ludności pod względem wieku przed­stawia następujące zestawienie:**)

W porównaniu z Galicją Śląsk nie wykazuje zbyt wielkiej różnicy pod względem ludności niezdolnej do zarobkowania; wprawdzie pierwsze dwie klasy wieku są korzystniejsze dla Śląska, za to natomiast Galicja posiada mniejszy procent ludzi? niezdolnych do zarobkowania, powyżej 60 lat. Dzieci w wieku szkolnym (6—14 lat) było na Śląsku w roku 1905/6 18-01% *> Natomiast korzystniej przedstawia się Śląsk pod względem liczby ludzi między 21—50 rokiem życia, ludzi w pełni sił i zdolnych do pracy.