W kolejnym rozdziale mojej pracy chciałbym szczegółowo przybliżyć jeden z oddziałów Muzeum w Gliwicach, a mianowicie Zamek Piastowski. Na początku przedstawię historię jednego z najbardziej charakterystycznych i najbardziej znanych obiektów Gliwic, popularnego „zameczku”.
Początki istnienia zamku wiążą się z urbanistycznym i przestrzennym rozwojem miasta o piastowskim rodowodzie.
Po tym jak w roku 1138 Bolesław Krzywousty podzielił Polskę między swoich synów, właścicielem Śląska i Ziemi Lubuskiej został najstarszy z synów Bolesława, Władysław. W 1202 roku Opolszczyznę przejął Mieszko Plontonogi, który całkowicie zjednoczył terytoria opolskie i górnośląskie. Za swojego panowania stworzył on księstwo opolsko-raciborskie, w którego skład weszły Gliwice. Początki miejscowości datowane są między 1254, a 1276 rokiem, za panowania Władysława wnuka Mieszka Plontonogiego, on to w zasadniczy sposób przyczynił się do rozwoju gospodarczego regionu i miasta. Pod jego rządami Gliwice otrzymały prawa miejskie.[1]
Do rozstrzygnięcia pozostaje problem lokalizacji pierwotnych Gliwic. Pewnym jest fakt, że miasto otoczone było umocnieniami obronnymi i zbudowane zostało w starosłowiańskim układzie wrzecionowym, z ratuszem po środku.[2]
Wzniesienie murów obronnych i murowanego zamku należy wiązać z panowaniem śląskiego księcia Siemowita (1342) on jako jedyny z książąt panujących na Śląsku rezydował w mieście. Niepodważalnym faktem jest to, iż już w roku 1430 miasto było silnie obwarowane, ze względu na fakt, że Zygmunt Korybutowicz miał z Gliwic uczynić silny ośrodek ruchu husyckiego do czego ostatecznie nie doszło.
W roku 1432 w posiadanie połowy miasta wszedł książę oświęcimski, Kazimierz. Większość dokumentów tego władcy wydawana była w Gliwicach, a więc musiało mieć to miejsce w zamku, budowli ważnej i znaczącej, która znajdowała się w jego rękach będąc równocześnie jego rezydencją. Gliwice w tym czasie były podzielone pomiędzy książąt z rodu Piastów, linia demarkacyjna dzieliła miasto na dwie części: południową z zamkiem i północną ze strategiczną dla miasta tzw. „Bramą raciborską”. Pierwsza część miasta, jak już wyżej wspominałem, należała do Kazimierza, drugą częścią miasta władali Konrad IX Czarny oraz Konrad X Biały, oni jednak wydawali swoje dokumenty w Koźlu, a to ze względu na fakt nieposiadania rezydencji w swojej części miasta[3].
Aktualnie posiadane dokumenty nie pozwalają sposób jednoznaczny określić daty powstania zamku, niemniej jednak niezbitym faktem jest to, iż zamek powstał w średniowieczu. Trudno jest w stu procentach określić jego twórców i ludzi, którzy zarządzili budowę obiektu. Co bardziej istotne, nie można jednoznacznie stwierdzić czy fakty przytoczone powyżej tyczą się zamku, w którym dzisiaj mieści się siedziba muzeum. Do tej pory toczy się spór między uczonymi o rzeczywistą, pierwotną lokalizację zamku. Na dzień dzisiejszy istnieją dwie teorie na ten temat, pierwsza z nich postawiona przez Franciszka Maurera, mówi o tym, że zamek usytuowany był w pobliżu parafii gliwickiego kościoła pod wezwaniem Wszystkich Świętych.
Teoria ta wywodzi się z faktu, że na tym terenie istniała wczesnośredniowieczna osada wchłonięta przez rozwijające się w średniowieczu miasto lokacyjne. Maurer dowodzi, że śladów po pierwszym zamku należy szukać w miejscu dzisiejszej plebani kościoła pod wezwaniem Wszystkich Świętych. Hipotezę swoją uzasadnia tym, że w murach piwnic budynku probostwa zachowane są gotyckie obramowania otworów, interpretowane jako element architektoniczny zamku.[4]
Niestety, hipoteza ta nie jest do końca jednoznaczna, gdyż nie istnieją żadne przekazy historyczne, które bezpośrednio, w niezaprzeczalny sposób określają lokalizację pierwszego gliwickiego zamku. Pośrednie przekazy sugerują, że Gliwice mogły posiadać dwa zamki. Jeden wcześniejszy, mógł znajdować się na najwyższym wzniesieniu terenu Starego Miasta. Niestety, żaden z faktów zakładających istnienie takiego zamku nie został historycznie potwierdzony, a wszystkie przekazy, z którymi mamy styczność, wskazują na istnienie Starego Miasta, lecz dopiero w XIV w., a więc Stare Miasto powstało później niż znane nam potwierdzone dokumenty świadczące o istnieniu zamku w Gliwicach.
Druga z hipotez stawianych przez badaczy sugeruje, że gliwicki zamek to nic innego niż cytadela zlokalizowana na przedpolach miasta, miałby on być częścią fortyfikacji w stylu pruskim.[5] Niemniej jednak żadna z wyżej zaprezentowanych hipotez nie jest do końca udowodniona i problem wciąż pozostaje otwarty.
W tym rozdziale omówię więc budynek, istniejący do dnia dzisiejszego w południowej części miasta, przyjmując przy tym, że aktualna siedziba oddziału Muzeum w Gliwicach to ten zamek, o którym jest mowa w przekazach historycznych, gdyż jedyne istniejące opracowania dotyczące budowli wyraźnie skłaniają się ku tej hipotezie.
Należy jednak przyjąć, że geneza powstania obiektu do końca pewna i historycznie udowodniona jest dopiero od roku 1558, to jest od czasu przejęcia zamku przez Ferdynanda Zetritza (Cetrycza), a wszystkie fakty sprzed tej daty nadal pozostają w sferze domniemań.
Przy rozpatrywaniu genezy Zamku Piastowskiego rozważania należy zacząć od powstania murów obronnych miasta, z którymi jest on na stałe połączony. Jak już z wcześniej wspominałem wybudowane one zostały gdzieś w okresie między rokiem 1350 a 1430. Około roku 1350 Gliwice otrzymały status księstwa, co pociągnęło za sobą ich szybki rozwój.
W XV w. miasto otrzymało zasadnicze akcenty wielkomiejskie takie, jak murowany ratusz, trójnawową świątynię mury obronne z kamienia i cegły wysokości 9 m. wraz z dwiema potężnymi bramami miejskimi: „Bytomską” i „Raciborską”. Do dnia dzisiejszego w mieście zachowało się ok. 320 mb fortyfikacji. Jednym z zachowanych fragmentów jest ściana omawianego przeze mnie Zamku Piastowskiego. W przeszłości całość fortyfikacji osaczona była potężna fosą oraz wałami obronnymi. Do połowy XV w. zamek spełniał rolę warowni, później przejął funkcje mieszkalno-administracyjne.
W latach 1497-1532 Gliwice znalazły się w księstwie opolskim pod panowaniem książąt piastowskich. Ostatnim z linii piastowskiej był Jan książę opolski. W latach 1558-1561 posiadaczem zastawnych Gliwic został Fryderyk von Cetrycz . Od tego czasu historia zamku w którym umiejscowiona jest siedziba Muzeum w Gliwicach staje się jasna, i bezsporna.
[1] J.Horwat, Z. Jedynak, „ Problem lokalizacji miasta Gliwic”, W: „Zeszyty Gliwickie”, t. 16, s. 165-166.
[2] Tamże, s. 167
[3] W. Błaszczyk, „Zamek Piastowski w Gliwicach, historia i kronika odbudowy” W: „Zeszyty gliwickie” t.XVIII i XIX, s. 232.
[4] F. Maurer, „Problemy odbudowy Starówki Gliwickiej”, W: „Zeszyty gliwickie” t.III, s. 58
[5] H. Wojciechowska, „Pradzieje ziemi gliwickiej”, W: „Zeszyty gliwickie” T.XII s. 25
Dla osób szukających pomocy w pisaniu prac polecamy serwis pisanie prac. Piszą prace licencjackie i magisterskie z wielu dziedzin. Solidnie i terminowo.