Historia Gliwic

W kolejnym rozdziale mojej pracy chciałbym szczegółowo przybliżyć jeden z oddziałów Muzeum w Gliwicach, a mianowicie Zamek Piastowski. Na początku przedstawię historię jednego z najbardziej charakterystycznych i najbardziej znanych obiektów Gliwic, popularnego „zameczku”.

Początki istnienia zamku wiążą się z urbanistycznym i przestrzennym rozwojem miasta o piastowskim rodowodzie.

Po tym jak w roku 1138 Bolesław Krzywousty podzielił Polskę między swoich synów, właścicielem Śląska i Ziemi Lubuskiej został najstarszy z synów Bolesława, Władysław. W 1202 roku Opolszczyznę przejął Mieszko Plontonogi, który całkowicie zjednoczył terytoria opolskie i górnośląskie. Za swojego panowania stworzył on księstwo opolsko-raciborskie, w którego skład weszły Gliwice. Początki miejscowości datowane są między 1254, a 1276 rokiem, za panowania Władysława wnuka Mieszka Plontonogiego, on to w zasadniczy sposób przyczynił się do rozwoju gospodarczego regionu i miasta. Pod jego rządami Gliwice otrzymały prawa miejskie.[1]

Do rozstrzygnięcia pozostaje problem lokalizacji pierwotnych Gliwic. Pewnym jest fakt, że miasto otoczone było umocnieniami obronnymi i zbudowane zostało w starosłowiańskim układzie wrzecionowym, z ratuszem po środku.[2]

Wzniesienie murów obronnych i murowanego zamku należy wiązać z panowaniem śląskiego księcia Siemowita (1342) on jako jedyny z książąt panujących na Śląsku rezydował w mieście. Niepodważalnym faktem jest to, iż już w roku 1430 miasto było silnie obwarowane, ze względu na fakt, że Zygmunt Korybutowicz miał z Gliwic uczynić silny ośrodek ruchu husyckiego do czego ostatecznie nie doszło.

W roku 1432 w posiadanie połowy miasta wszedł książę oświęcimski, Kazimierz. Większość dokumentów tego władcy wydawana była w Gliwicach, a więc musiało mieć to miejsce w zamku, budowli ważnej i znaczącej, która znajdowała się w jego rękach będąc równocześnie jego rezydencją. Gliwice w tym czasie były podzielone pomiędzy książąt z rodu Piastów, linia demarkacyjna dzieliła miasto na dwie części: południową z zamkiem i północną ze strategiczną dla miasta tzw. „Bramą raciborską”. Pierwsza część miasta, jak już wyżej wspominałem, należała do Kazimierza, drugą częścią miasta władali Konrad IX Czarny oraz Konrad X Biały, oni jednak wydawali swoje dokumenty w Koźlu, a to ze względu na fakt nieposiadania rezydencji w swojej części miasta[3].

Aktualnie posiadane dokumenty nie pozwalają sposób jednoznaczny określić daty powstania zamku, niemniej jednak niezbitym faktem jest to, iż zamek powstał w średniowieczu. Trudno jest w stu procentach określić jego twórców i ludzi, którzy zarządzili budowę obiektu. Co bardziej istotne, nie można jednoznacznie stwierdzić czy fakty przytoczone powyżej tyczą się zamku, w którym dzisiaj mieści się siedziba muzeum. Do tej pory toczy się spór między uczonymi o rzeczywistą, pierwotną lokalizację zamku. Na dzień dzisiejszy istnieją dwie teorie na ten temat, pierwsza z nich postawiona przez Franciszka Maurera, mówi o tym, że zamek usytuowany był w pobliżu parafii gliwickiego kościoła pod wezwaniem Wszystkich Świętych.

Teoria ta wywodzi się z faktu, że na tym terenie istniała wczesnośredniowieczna osada wchłonięta przez rozwijające się w średniowieczu miasto lokacyjne. Maurer dowodzi, że śladów po pierwszym zamku należy szukać w miejscu dzisiejszej plebani kościoła pod wezwaniem Wszystkich Świętych. Hipotezę swoją uzasadnia tym, że w murach piwnic budynku probostwa zachowane są gotyckie obramowania otworów, interpretowane jako element architektoniczny zamku.[4]

Niestety, hipoteza ta nie jest do końca jednoznaczna, gdyż nie istnieją żadne przekazy historyczne, które bezpośrednio, w niezaprzeczalny sposób określają lokalizację pierwszego gliwickiego zamku. Pośrednie przekazy sugerują, że Gliwice mogły posiadać dwa zamki. Jeden wcześniejszy, mógł znajdować się na najwyższym wzniesieniu terenu Starego Miasta. Niestety, żaden z faktów zakładających istnienie takiego zamku nie został historycznie potwierdzony, a wszystkie przekazy, z którymi mamy styczność, wskazują na istnienie Starego Miasta, lecz dopiero w XIV w., a więc Stare Miasto powstało później niż znane nam potwierdzone dokumenty świadczące o istnieniu zamku w Gliwicach.

Druga z hipotez stawianych przez badaczy sugeruje, że gliwicki zamek to nic innego niż cytadela zlokalizowana na przedpolach miasta, miałby on być częścią fortyfikacji w stylu pruskim.[5] Niemniej jednak żadna z wyżej zaprezentowanych hipotez nie jest do końca udowodniona i problem wciąż pozostaje otwarty.

W tym rozdziale omówię więc budynek, istniejący do dnia dzisiejszego w południowej części miasta, przyjmując przy tym, że aktualna siedziba oddziału Muzeum w Gliwicach to ten zamek, o którym jest mowa w przekazach historycznych, gdyż jedyne istniejące opracowania dotyczące budowli wyraźnie skłaniają się ku tej hipotezie.

Należy jednak przyjąć, że geneza powstania obiektu do końca pewna i historycznie udowodniona jest dopiero od roku 1558, to jest od czasu przejęcia zamku przez Ferdynanda Zetritza (Cetrycza), a wszystkie fakty sprzed tej daty nadal pozostają w sferze domniemań.

Przy rozpatrywaniu genezy Zamku Piastowskiego rozważania należy zacząć od powstania murów obronnych miasta, z którymi jest on na stałe połączony. Jak już z wcześniej wspominałem wybudowane one zostały gdzieś w okresie między rokiem 1350 a 1430. Około roku 1350 Gliwice otrzymały status księstwa, co pociągnęło za sobą ich szybki rozwój.

W XV w. miasto otrzymało zasadnicze akcenty wielkomiejskie takie, jak murowany ratusz, trójnawową świątynię mury obronne z kamienia i cegły wysokości 9 m. wraz z dwiema potężnymi bramami miejskimi: „Bytomską” i „Raciborską”. Do dnia dzisiejszego w mieście zachowało się ok. 320 mb fortyfikacji. Jednym z zachowanych fragmentów jest ściana omawianego przeze mnie Zamku Piastowskiego. W przeszłości całość fortyfikacji osaczona była potężna fosą oraz wałami obronnymi. Do połowy XV w. zamek spełniał rolę warowni, później przejął funkcje mieszkalno-administracyjne.

W latach 1497-1532 Gliwice znalazły się w księstwie opolskim pod panowaniem książąt piastowskich. Ostatnim z linii piastowskiej był Jan książę opolski. W latach 1558-1561 posiadaczem zastawnych Gliwic został Fryderyk von Cetrycz . Od tego czasu historia zamku w którym umiejscowiona jest siedziba Muzeum w Gliwicach staje się jasna, i bezsporna.

[1] J.Horwat, Z. Jedynak, „ Problem lokalizacji miasta Gliwic”, W: „Zeszyty Gliwickie”, t. 16, s. 165-166.

[2] Tamże, s. 167

[3] W. Błaszczyk, „Zamek Piastowski w Gliwicach, historia i kronika odbudowy” W: „Zeszyty gliwickie” t.XVIII i XIX, s. 232.

[4] F. Maurer, „Problemy odbudowy Starówki Gliwickiej”, W: „Zeszyty gliwickie” t.III, s. 58

[5] H. Wojciechowska, „Pradzieje ziemi gliwickiej”, W: „Zeszyty gliwickie” T.XII s. 25

Około połowy XIII w. Gliwice otrzymały prawa magdeburskie. W tym czasie miasto zmieniło swoje oblicze. Badania archeologiczne prowadzone pod tym kątem, w obrębie Starego Miasta w Gliwicach, uzupełniły materiały źródłowe z historii miasta.

Na piątej z kolei planszy znajdują się zdjęcia z badań wykopaliskowych, prowadzonych przy miejskich murach obronnych. W gablocie pokazane zostały piękne kafle i naczynia odkryte podczas badań w gliwickim ratuszu. W dalszej części ciągu ekspozycyjnego umieszczono fotografie sześciu grodzisk średniowiecznych oraz mapę stanowisk archeologicznych na Starym mieście w Gliwicach.

Pod oknami sali prezentowana jest łódź tak zwana „dłubanka”. Łódź ta znajdowała się w zbiorach Muzeum już przed wojną, niestety nie zachowały się żadne informacje na jej temat.

Zamieszczona na ścianie mapa przedstawia Polskę w dobie rozbicia dzielnicowego. Druga z map pokazuje podział ówczesnego Śląska na kasztelanie. Na kolejnej planszy pokazane zostały ówczesne herby miast Toszka i Gliwic. Charakterystycznym obiektem na obydwu herbach jest połowa białego orła na niebieskim tle, świadcząca o tym, że godła te należały do Piastów Opolskich. Największy rozkwit ziemi gliwickiej przypada na czasy panowania Władysława księcia opolskiego, jego wizerunek zobaczyć można na kolejnej planszy. Jest to fotografia płyty nagrobnej władcy, znajdująca się w klasztorze cystersów w Rudach Raciborskich.

Po podziale Górnego Śląska w 1281 roku Gliwice były prężnym ośrodkiem handlowym. O bogactwie mieszczan oraz okolicznej szlachty może świadczyć skarb monet-groszy praskich, znaleziony w Błażejowicach koło Toszka, zobaczyć go można w kolejnej gablocie. Podstawą rozwoju gospodarczego średniowiecznych Gliwic były chmielarstwo i browarnictwo. Szereg fotokopii dokumentów związanych z tymi dziedzinami gospodarki znajduje się na planszy. Pod nią została umieszczona gablota ze eksponatami fajansowych kufli do piwa.

Na mapie przedstawiono miasta, z którymi Gliwice utrzymywały kontakty handlowe. Na szczególną uwagę zasługuje zaprezentowany w gablocie, dokument z 1567 roku szczegółowo precyzujący warunki handlu w XVI-wiecznych Gliwicach. Z tego czasu zachowały się także kamienne odważniki do ważenia zboża. W tej części wystawy pokazane są także skrzynie kowalskiej roboty, ze skomplikowanie wykonanymi mechanizmami przy zamkach. Obok tych eksponatów umieszczona została makieta, która przedstawia wygląd Gliwic w XVII wieku.

Jeśli szukasz prac o współczesnych Gliwicach, to polecamy pracę o przedsiębiorstwie komunikacji miejskiej w tym mieście:

Zarządzanie obiegiem dokumentów w przedsiębiorstwie np. PKM