Kowalstwo w powiecie gliwickim

5/5 - (2 votes)

fragment pracy magisterskiej

W latach 1982-1983 prowadzone były badania nad kowalstwem w byłym powiecie gliwickim. Aktualnie prowadzone są prace nad zanikającymi rzemiosłami w Gliwicach i okolicy. Kolejne z największych prac badawczych o jakich należy wspomnieć przy okazji pisania tego rozdziału, to te, które były prowadzone w latach 1959-1968 nad tradycyjnymi wierzeniami i zwyczajami ludowymi na Śląsku, obejmowały one zarówno zwyczaje doroczne jak i rodzinne. Ponadto pracownicy muzeum zgłębiali problematykę zagadnień społecznych z uwzględnieniem przemian zachodzących w rodzinie chłopskiej i robotniczej, aspiracji zawodowych i kulturalnych dzieci i młodzieży wiejskiej. Badania te prowadzono na terenie sześciu wsi w powiatach tyskim, cieszyńskim, raciborskim i gliwickim.

Odrębnym zagadnieniem prowadzonym równolegle od początku istnienie działu, jest twórczość ludowa. Muzeum podobnie jak inne tego typu polskie placówki, otacza opieka ośrodki wytwórczości ludowej i twórców; obserwuje ich kierunki rozwoju oraz je rejestruje. Założona kartoteka twórców ludowych i nieprofesjonalnych jest na bieżąco weryfikowana i zawiera kilkaset nazwisk artystów z Gliwic oraz okolic. Wprawdzie dział etnografii nie kolekcjonuje dzieł nieprofesjonalnych(zgodnie ze specjalizacją zajmuje się tym muzeum w Zabrzu), ale nie może przejść obojętnie i nie rejestrować tak licznej grupy twórców. Ponadto etnografowie gliwickiego muzeum, jako członkowie jury zawsze, uczestniczą we wszystkich organizowanych na terenie miasta konkursach, wystawach i aukcjach[1].

Kowalstwo w powiecie gliwickim ma długą i bogatą historię, która wpisuje się w szerszy kontekst rozwoju tego rzemiosła na Górnym Śląsku. Region ten, charakteryzujący się silnym przemysłem metalurgicznym i górniczym, od wieków stwarzał idealne warunki dla rozwoju kowalstwa. W szczególności w powiecie gliwickim, gdzie od XIX wieku dynamicznie rozwijał się przemysł ciężki, kowalstwo pełniło zarówno funkcję użytkową, jak i artystyczną. Współcześnie kowalstwo w powiecie gliwickim nieco zmieniło swoje oblicze, ale nadal pozostaje żywe, choć w bardziej niszowej i artystycznej formie.

Historia kowalstwa w powiecie gliwickim

Kowalstwo, jako jedno z najstarszych rzemiosł, było integralną częścią społeczności wiejskich i miejskich na terenie powiatu gliwickiego. W średniowieczu kowale stanowili jedną z najważniejszych grup rzemieślników, dostarczając lokalnej ludności narzędzi, podków oraz innych przedmiotów codziennego użytku. Wraz z rozwojem górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, szczególnie w XVIII i XIX wieku, kowalstwo zyskało nowe znaczenie. Gliwice, jako jedno z centrów przemysłowych regionu, stały się ważnym miejscem dla rzemieślników pracujących w metalu, co doprowadziło do powstania lokalnych warsztatów kowalskich, które obsługiwały zarówno przemysł, jak i rolnictwo.

Rozwój kopalń i hut w powiecie gliwickim zwiększył zapotrzebowanie na kowali, którzy nie tylko wytwarzali narzędzia, ale także uczestniczyli w budowie infrastruktury przemysłowej. Tradycyjne kowalstwo wiejskie, oparte na produkcji narzędzi rolniczych, podków i przedmiotów codziennego użytku, stopniowo ustępowało miejsca kowalstwu przemysłowemu. Gliwice stały się ważnym ośrodkiem metalurgicznym, a lokalne warsztaty kowalskie dostarczały różnego rodzaju produkty metalowe, które były niezbędne w rozwijającym się przemyśle.

Rola kowalstwa artystycznego

Podczas gdy kowalstwo użytkowe było dominujące w okresie industrializacji, kowalstwo artystyczne również miało swoje miejsce w historii powiatu gliwickiego. Rzemieślnicy zajmujący się kowalstwem artystycznym tworzyli elementy dekoracyjne dla budynków, ogrodów, a także różnorodne przedmioty o charakterze sakralnym, takie jak krzyże, świeczniki czy ozdoby do kościołów.

Kowalstwo artystyczne w powiecie gliwickim rozwijało się szczególnie intensywnie w okresie międzywojennym, kiedy to wzrosło zapotrzebowanie na ozdobne elementy metalowe do nowych budynków publicznych i prywatnych. Wiele dzieł z tego okresu, takich jak bramy, balustrady, latarnie czy żyrandole, można nadal podziwiać w miejscowościach powiatu gliwickiego. Kowale artystyczni pracowali często na zamówienie zamożnych rodzin, dla których wytwarzali unikalne przedmioty, stanowiące ozdobę ich domów i posesji.

Przemiany współczesne

Po drugiej wojnie światowej, wraz z dalszą industrializacją regionu, kowalstwo zaczęło tracić na znaczeniu jako tradycyjne rzemiosło. Warsztaty kowalskie były stopniowo wypierane przez nowoczesne zakłady przemysłowe, które produkowały narzędzia i elementy metalowe na skalę masową. W latach powojennych kowalstwo artystyczne przetrwało głównie w niszowych pracowniach, gdzie rzemieślnicy kontynuowali tradycje, tworząc unikatowe wyroby na zamówienie.

Współczesne kowalstwo w powiecie gliwickim, choć nie jest już tak powszechne jak dawniej, wciąż odgrywa ważną rolę, szczególnie w dziedzinie sztuki i rzemiosła artystycznego. Wiele pracowni kowalskich specjalizuje się obecnie w produkcji ozdobnych elementów metalowych, takich jak balustrady, bramy, lampy, meble ogrodowe czy dekoracyjne elementy architektoniczne. Kowalstwo artystyczne, cieszące się rosnącym zainteresowaniem, znajduje odbiorców zarówno wśród mieszkańców regionu, jak i turystów, którzy doceniają unikatowość i jakość ręcznie wykonywanych przedmiotów.

Perspektywy na przyszłość

Przyszłość kowalstwa w powiecie gliwickim wydaje się związana przede wszystkim z rzemiosłem artystycznym. W dobie masowej produkcji, ręcznie wytwarzane przedmioty zyskują na wartości jako wyraz indywidualności i tradycji. Kowale specjalizujący się w tworzeniu unikatowych, artystycznych wyrobów metalowych, mają szansę na dalszy rozwój, zwłaszcza w kontekście rosnącego zainteresowania architekturą i wystrojem wnętrz w stylu industrialnym.

Ważnym czynnikiem w przyszłości kowalstwa może być również wzrost świadomości ekologicznej i zainteresowanie zrównoważonym stylem życia. Ręcznie wykonywane przedmioty, które często powstają z recyklingowanych materiałów metalowych, wpisują się w ten trend i mogą przyciągać klientów poszukujących trwałych, ekologicznych rozwiązań.

Kowalstwo jako część dziedzictwa kulturowego

Kowalstwo w powiecie gliwickim, choć zmieniło swoje oblicze na przestrzeni lat, nadal pozostaje ważnym elementem dziedzictwa kulturowego regionu. Tradycje kowalskie są pielęgnowane w ramach lokalnych inicjatyw, takich jak festiwale rzemiosła, warsztaty dla młodzieży czy wystawy historyczne. Przykłady dawnych wyrobów kowalskich można znaleźć w lokalnych muzeach i skansenach, które dokumentują historię tego rzemiosła na Górnym Śląsku.

Kowalstwo w powiecie gliwickim, choć przeszło wiele przemian, wciąż pozostaje żywe i stanowi ważną część lokalnej kultury. Jego przyszłość związana jest przede wszystkim z rzemiosłem artystycznym, które, dzięki unikatowym wyrobom, ma szansę na dalszy rozwój. W kontekście rosnącego zainteresowania rękodziełem oraz potrzebą zachowania dziedzictwa kulturowego, kowalstwo może nadal odgrywać ważną rolę w życiu społecznym i gospodarczym regionu.

[1] G. Przybył, „Dział etnografii”[w]Rocznik Muzeum w Gliwicach t.1, s.63-65

Badania nad dziejami Gliwic na tle dziejów Śląska i Polski

5/5 - (2 votes)

Zaczynając rozdział wspominałem, iż w gliwickim muzeum badania naukowe są niezależnie prowadzone przez trzy różne komórki. Kolejnym działem po archeologii, który prowadzi badania naukowe jest dział historii. W okresie przedwojennym oprócz zabytków archeologicznych gromadził on wszelkie niemieckie pamiątki dotyczące przeszłości miasta Gliwic i powiatu gliwickiego, szczególnie z okresu z wojen 1870 roku i I wojny światowej. Wśród pamiątek historycznych napływajacych do muzeum z miejscowości powiatu gliwickiego, zamieszkanych przez ludność polską znajdowały się liczne polonica[1].

Po 1945 roku polscy pracownicy muzeum wydobyli z piwnic muzeum cenne eksponaty świadczące o polskości Ziemi Gliwickiej. Należy tu wymienić przedmioty takie jak: skrzynie cechów gliwickich, puchary cechowe, czy talerze cynowe opatrzone w polskie inskrypcje. Uratowane zabytki miały unikatową wartość i stanowiły zalążek przyszłego zbioru historycznego muzeum. Po wojnie zaczęły napływać pojedyncze eksponaty, wyszukiwane przez byłych działaczy narodowych, były to przeważnie książki, fotografie, stare czasopisma.

W 1950 roku Artur Aulich przekazał muzeum ciekawy zbiór dokumentów, czasopism i fotografii, głównie z okresu międzywojennego. Akcja gromadzenia zbiorów historycznych posunęła się poważnie naprzód dopiero w 1959 roku z chwilą utworzenia Działu Historii. Na pomieszczenie działu historii przeznaczono zrekonstruowany Zamek Piastowski. Od tego czasu nawiązano intensywną akcję zbieracką, objęto nią zarówno miasto jak i powiat. Nawiązano kontakty z byłymi działaczami narodowymi, a także z miejscową ludnością w gliwickich wsiach. Starania takie przyniosły poważne zwiększenie zbiorów.

Do roku 1954 zgromadzono 190 eksponatów, a w roku 1957 ilość zabytków zwiększyła się do 283 pozycji. Po utworzeniu działu historii stan eksponatów zamykał się liczbą 640 pozycji. Na dzień 31-12-1995 zbiory działu historii liczyły 13 550 sztuk. Dział prowadzi księgi : inwentarzową muzealiów i ruchu muzealiów, katalog kartkowy zbiorów oraz inwentarz fotograficzny.

Prace inwentarzowe i katalogowe prowadzi się na bieżąco, a karty wcześniej opracowane uzupełnia  się w miarę pogłębiania wiedzy i uzyskiwania nowych danych na temat eksponatu. Wśród zbiorów historycznych znaczną część stanowią pamiątki związane z okresem powstań śląskich i plebiscytu. Badania z zakresu historii w okresie powojennym podjęto dopiero w 1959 roku.

Do tej pory prace badawcze miały wyłącznie cel użytkowy, chodziło o dostarczenie działaczom społecznym i nauczycielom materiałów do historii ziemi gliwickiej. Pierwsze ściślejsze badania przeprowadzono nad zagadnieniem „Polska działalność kulturalno-oświatowa na terenie Gliwic w okresie międzywojennym” W związku z tym poza badaniami archiwalnymi i bibliotecznymi przeprowadzono wywiady z żyjącymi działaczami polskimi z tego okresu. Następnie, w związku z opracowywaniem scenariusza wystawy stałej pt.: „Dzieje Ziemi Gliwickiej XII-XX wiek” otwartej w Zamku Piastowskim 27.01.1960, podjęto szeroko zakrojone badania nad dziejami Gliwic na tle dziejów Śląska i Polski.[2]

[1] M. Lipowicz Polonica w zbiorach historycznych gliwickiego muzeum, w: „15-sto lecie działalności Muzeum w Gliwicach 1945-1960”, Gliwice 1961, s. 33

[2] E. Piotrowska-Andruszków, „Dział historii”, s. 69-71

Okres kultury łużyckiej na Śląsku

5/5 - (2 votes)

Na szczególną uwagę zasługują odkryte tam wyrobu z brązu i żelaza wyróżniające się wysoką ornamentyką, różnorodnością typów i odmian. Elementy te wnoszą wiele nowych elementów w poznanie schyłkowego okresu kultury łużyckiej na Śląsku. Interesujące zabytki zdobyto na cmentarzysku dobrodzieńskim w Świbiu. Nekropolia te pochodziła ze schyłkowego okresu wpływów prowincjonalno-rzymskich. Badania rozpoczęto tam w 1964 roku, a zakończono w 1966. Do ciekawych egzemplarzy jakie tam znaleziono należą: gliniane i żelazne groty oszczepów, brązowe zapinki i sprzączki, różnego rodzaju wisiory oraz wyroby ze szkła. Ciekawy zbiór zabytków, głównie ceramicznych, odkryto na grodzisku średniowiecznym w Pławniowicach. Należą do nich dzbany bogato zdobione, i polewane różnymi kolorowymi farbami, misy i kafle. Równie ciekawy i bogaty zbiór średniowiecznych został znaleziony podczas badań podziemi ratusz w Gliwicach. Spośród nich wyróżnić należy bogato zdobione naczynia[1].

Wyżej wymienione badania były prowadzone przez dział archeologii gliwickiego muzeum. Ponadto na terenie powiatu gliwickiego były przeprowadzone prace przez archeologów niezwiązanych z gliwicką placówką. Badania na naszym terenie przeprowadzali badacze m.in. z Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Katedry Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Katedry Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Pracownicy działu brali udział w pracach badawczych poza terenem działania gliwickiego muzeum.

Do najważniejszych należą badania w neolitycznej osadzie kultury pucharów lejkowatych w Rakowie, które mgr Węgrzykowa przeprowadziła wspólnie z pracownikami Muzeum w Opolu, badania przeprowadzone przez mgr Herebendową na dziedzińcu zamku w Ogrodzieńcu oraz penetracje w osadzie neolitycznej w Wojnowicach przeprowadzone przez mgr Tomczaka.[2]

Równocześnie prowadzono terenowe badania powierzchniowe, których celem była weryfikacja stanowisk i odkrywanie nowych obiektów. Systematycznie kontrolowano wszelkie prace ziemne na terenie Gliwic i okolic. Prowadzono nadzór archeologiczny nad wieloma budowlami. Pracownicy działu brali udział w zespołowych penetracjach terenowych organizowanych przez Wojewódzkiego Konserwatora ds. Zabytków Archeologicznych i Komisję Archeologiczną przy Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach. Koszty związane z wszystkimi pracami pokrywane były ze środków Muzeum w Gliwicach dużą ich część pokrywało również Towarzystwo Przyjaciół Gliwic. Większość zbiorów i stanowisk archeologicznych została naukowo opracowana i opublikowana bądź w całościowych ujęciach, bądź w formie sprawozdań. Uwzględniono je również w pracach monograficznych dotyczących kultur lub okresów na Śląsku.[3]

Poniżej przedstawiam zestawienie najważniejszych badań prowadzonych przez dział archeologii.

Badania archeologiczne prowadzone na gliwickiej starówce(1958-1981), badania wykopaliskowe na osadzie kultury łużyckiej w Pławniowicach (1961r.), badania wykopaliskowe na cmentarzysku kultury łużyckiej z wczesnego okresu żelaza w Świbiu(stanowisko 16) (1961- do dziś), badania sondażowe na stanowisku kultury ceramiki sznurkowej(1972-1977).

W 1983 roku w związku z odbudową zamku podjęto badania w Toszku, kontynuowane w 1984 i 1985. Miały one na celu odkrycie pierwotnych zarysów murów i samej budowli. W 1988 i 1989 przeprowadzono prace wykopaliskowe na grodzisku średniowiecznym w Pławniowicach. W 1999 robione były prace sondażowe na cmentarzysku kultury łużyckiej w Wilkowiczkach. W 1990 przeprowadzono badania weryfikacyjno sondażowe 19 grodzisk średniowiecznych w powiecie gliwickim. W 1993 prowadzone były archeologiczno-architektoniczne badania sondażowe w starym kościele św. Bartłomieja i na wzniesieniu przykościelnym w Gliwicach.[4]

Na dzień dzisiejszy najważniejszym z badań naukowych są wykopaliska prowadzone na Cmentarzysku Kultury Łużyckiej z Okresu Halsztackiego w Świbiu/k Gliwic. Znajdują się one na północ od wsi Świbie, na piaszczystej wydmie porośniętej sosnowym lasem. Zajmują obszar około 1 hektara i należą do cmentarzysk o mieszanym obrządku grzebalnym.

Badania na tym obiekcie trwają od 1990 i do dnia dzisiejszego nie zostały zakończone. W niniejszej pracy zaprezentuję stan tychże prac na dzień 31-grudnia 1995 roku. W tym właśnie dniu został zakończony jeden z wielu etapów prac na cmentarzysku. Do tego czasu przeprowadzono eksplorację 537 grobów o charakterze szkieletowym i ciałopalnym. W 1995 roku zbadano 20 różnych pochówków znajdujących się na północno-wschodniej części cmentarzyska. Pracami badawczymi kierowała mgr Halina Wojciechowska, a finansowane były one ze środków Wojewódzkiego konserwatora Zabytków Archeologicznych w Katowicach[5].

[1] Halina Wojciechowska, Dział Archeologii Muzeum w Gliwicach, [W] Rocznik Muzeum w Gliwicach t. I, s.43-53

[2] Tamże, s. 53-54

[3] Tamże, s. 54

[4] Tamże s. 48

[5] Halina Wojciechowska, Wyniki badań na cmentarzysku kultury łużyckiej z okresu halsztyckiego w Świbiu, woj. katowickie,[w] Rocznik Muzeum w Gliwicach t.VI, s.217