W poprzedniej części tej monografii zaprezentowałem prace badawczo-naukowe przeprowadzone przez muzeum. Ich efekty służą pracownikom jako materiał w działalności pedagogicznej. Dlatego jako trzecią część tego rozdziału postanowiłem zbadać właśnie tą formę pracy gliwickiej placówki. Bardzo ważne i godne podkreślenia jest to, iż jest ona tu bardzo szeroko propagowana.
Rola muzealnictwa na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat uległa poważnym przeobrażeniom. Przede wszystkim zmieniła się jego funkcja dydaktyczna i wychowawcza, którą traktuje się jako jeden z podstawowych problemów.
Istotne stało się kształcenie młodzieży o szerokich horyzontach myślowych, a równocześnie przywiązanej do swego regionu, miasta czy wsi. Realizacji tych zadań podejmuje się współczesna szkoła, a przychodzą jej z pomocą muzea, stanowiące niezwykle cenny instrument wychowawczy, który często nie jest wykorzystywany w należyty sposób. Szczególna rola przypada tutaj muzeom wszelkich typów. Współczesne muzeum jest instytucją, która nie tylko gromadzi, przechowuje, konserwuje i udostępnia dobra kultury, ale również prowadzi działalność badawczą i oświatową, prowadzi szeroko pojęte prace na polu upowszechniania kultury przy równoczesnym podejmowaniu problematyki naukowej związanej z reprezentowaną dyscypliną, środowiskiem, regionem, w którym działa i pracuje, z jego przeszłością, etnografią, sztuką, kulturą, często nawet z zagadnieniami gospodarczymi i społecznymi tego regionu.[1]
Należy pamiętać, że kilkadziesiąt procent z kilkunastu milionów widzów w muzeach to dzieci i młodzież, odwiedzająca je przeważnie w grupach zorganizowanych. Stąd ogromna waga zagadnienia, które możemy nazwać „młodzież szkolna w muzeum”.
Współczesne muzealnictwo obejmuje swoim zakresem działalności szeroką gamę dziedzin nauki, życia i kultury, od przyrody poprzez historię, sztukę, etnografię, archeologię, aż po najbardziej aktualne zagadnienia dnia współczesnego przedstawione w formie ekspozycji. A zatem muzea, a ściślej mówiąc eksponat muzealny, stanowi doskonałą pomoc naukową, a sale muzealne powinny spełniać rolę sal wykładowych. Należy jednak zwrócić uwagę na pewne podstawowe problemy, a mianowicie na rolę muzeum w zakresie takim jak: kształtowanie światopoglądu młodzieży, uzupełnianie wiedzy, kształtowanie osobowości i kultury osobistej oraz rozbudowanie specjalistycznych zainteresowań.[2]
Zadania dydaktyczne muzeów są tak istotne, że uwzględnia się je już w definicji tych placówek. Ustawa o ochronie dóbr kultury i o muzeach z 1962 roku ustala, że: „Muzeum to instytucja, która gromadzi, konserwuje i udostępnia dobra kultury w zakresie wiedzy techniki i sztuki oraz okazy przyrody, prowadzi badania naukowe i działalność oświatową w zakresie ustalonym statutem, a także współdziała w upowszechnianiu nauki i sztuki z instytucjami, organizacjami i stowarzyszeniami o podobnych celach”[3].
Jako placówki wychowania pozaszkolnego muzea stanowią integralną i nieodzowną część systemu szkolnego i jako takie są ośrodkami upowszechniającymi wiedzę opartą na środkach poglądowych.[4]
Muzeum jako organizacja pozaszkolna ujęta w systemie oświatowym powinno spełniać kilka podstawowych funkcji.
Pierwszą z nich jest przekazywanie wiedzy. Placówki muzealne powinny współpracować ze szkołami na każdym szczeblu kształcenia, mają za zadanie uzupełniać oraz dostarczać nową wiedzę związaną ze specyfiką placówki. Według W. Okonia muzea za pośrednictwem swoich pracowników są zobligowane do „podawania i udostępniania odbiorcom gotowych informacji, kierowania procesem rozwiązywania zagadnień poznawczych, eksponowania wartości naukowych, społecznych, moralnych i estetycznych oraz organizowania działań praktycznych”.[5]
Najczęściej występującą formą jest podawanie lub udostępnianie gotowych informacji za pomocą żywego lub pisanego słowa. Wykłady prelekcje, instruktaż, oprowadzanie wycieczek, upowszechniają wiedzę szerokim kręgom publiczności muzealnej i przyczyniają się do przyswojenia wiadomości, ich utrwalenia, a przynajmniej wytworzenia odpowiednich postaw u widza. Podawanie gotowych informacji, związanych ze specyficznym charakterem zbiorów muzealnych różnego typu dokonuje się również dzięki działalności naukowej i popularyzatorskiej na terenie i poza muzeum.
Współczesne muzeum obejmuje swą działalnością nie tylko tych, którzy zgłaszają się do niego z własnej inicjatywy lub w ramach wycieczek zbiorowych. Oddziaływanie dydaktyczno-wychowawcze skierowane jest również na pozyskiwanie widzów potencjalnych, którzy stronią od placówek kulturalnych. Z myślą o nich organizuje się akcje wykraczające poza mury muzeum. Stosując różne formy pracy dydaktyczno-wychowawczej muzeum realizuje swoje podstawowe zadanie „uaktualnienie i ożywienie wiedzy, którą podaje książka”.[6]
Należy podkreślić, że omawiana funkcja przekazywania wiedzy dotyczy zarówno dzieci jak i osób dorosłych.
Drugą z kolei funkcją placówek muzealnych jest funkcja kształcąca. W tym wypadku muzeum traktowane jest jako ośrodek aktywności intelektualnej i kulturalnej. Nauka na terenie muzeum stwarza wiele sytuacji, które sprzyjają wykrywaniu podstawowych właściwości poznawczych. Systematyczny kontakt z muzeum rozwija zdolności poznawcze takie jak myślenie, pamięć czy zdolność obserwacji.[7]
Działalność tych placówek ma także na celu rozbudzenie aktywności kulturalnej, zaspokajanie istniejących potrzeb oraz rozbudzanie nowych. Pobyt w muzeum powinien być nie tylko kształcący, ale i atrakcyjny tak, aby przypadkowego widza, który trafi tu w ramach zorganizowanej akcji szkolnej, zachęcić do systematycznego zwiedzania tego typu placówek. Jako kolejną funkcję muzeów związaną z pedagogiką należy wymienić wychowanie artystyczne, które ściśle powiązane jest z wychowaniem intelektualnym.
Założeniem wychowania artystycznego jest kształcenie przez kontakt z dziełem sztuki, rozwijanie umiejętności oceniania odczuwania piękna oraz umiejętność formułowania własnych sądów.
Obok wszystkich wyżej wymienionych podstawowych zadaniach należy wspomnieć o funkcjach dodatkowych, wtórnych.
Do nich należy pomoc muzeum w prowadzeniu orientacji szkolnej i zawodowej przez zaznajamianie z rożnymi dziedzinami życia. Kształtowanie kultury życia codziennego przez czystość, estetykę
pomieszczeń, styl życia zwiedzających, wdrażanie do przebywania w ciszy i skupienia itp.[8]
Jak już wspominałem na wstępie, najważniejszym względem, który wskazuje na potrzebę współpracy muzeum ze szkołami jest zasada poglądowości, to znaczy połączenia nauczania słownego z naoczną demonstracją przedmiotu. Muzeum w Gliwicach prowadzi stałą współpracę ze szkołami w mieście, nacisk przy takiej współpracy kładziony jest głównie na uzupełnianie wiedzy szkolnej przez kontakty z placówką.
W tym miejscu chciałbym zwrócić uwagę na kilka zasad, które na podstawie teorii zostały wprowadzone w życie przez gliwickie muzeum. Po pierwsze zajęcia w muzeum należy traktować nie jako odrębny przedmiot, przynoszący nową wiedzę, lecz jako uzupełnienie nauki szkolnej tymi elementami, które są tu szczególnie właściwe.
Po drugie, każde z zajęć prowadzonych w muzeum musi być poprzedzone teoretycznym przygotowaniem z zakresu prowadzonych lekcji.
Trzecią zasadą, na która chciałbym zwrócić uwagę to odpowiednie przygotowanie zajęć od strony wizualnej. Zajęcia nie mogą być prowadzone np. w formie wykładu odbywającego się w sali muzealnej, muszą być prowadzone w sposób aktywny, tzn. grupa podczas pogadanki powinna być oprowadzana po muzeum.
Kolejną z zasad, o której należy pamiętać podczas przygotowywania zajęć edukacyjnych w muzeum jest odmiana od codziennych lekcji szkolnych. Różnica ta może polegać na przykład na różnicy nastrojów. Dla muzeum charakterystyczny powinien być nastrój podniosłości. Ponadto zajęcia w muzeum powinny mieć „luźną” formę. Nie mogą być one zobowiązujące dla uczniów. Mam tu na myśli to, że poziom wiedzy zdobytej w muzeum nie może być w żaden sposób egzekwowany i oceniany przez nauczycieli, a tym bardziej przez pracowników muzeum prowadzących zajęcia. Ponadto w odróżnieniu od codziennych zająć szkolnych zajęcia w muzeum powinny mieć charakter poglądowy.
Poza wyżej wymienionymi zasadami dotyczącymi zajęć edukacyjnych w muzeum, ważne są jeszcze dwa fakty, na które należy zwrócić uwagę przy organizacji zajęć muzealnych. Edukacja przy pomocy muzeów może odbywać się już od najmłodszych lat szkolnych, niemniej jednak trzeba pamiętać o tym, że im dzieci są starsze, tym więcej mogą skorzystać z pobytu w muzeum, a co za ty idzie, ich poziom wyedukowania jest bardziej wszechstronny i większy jest także stopień oddziaływania muzeum na ucznia.
Po drugie należy wykorzystać fakt, że już sam pobyt dzieci w muzeum jest atrakcyjny i ciekawy. Ważne jest to żeby nauczyciele i pracownicy muzealni uświadamiali sobie ten fakt i umiejętnie wychwytali zaciekawienie ucznia, a następnie, wykorzystując środki, jakie daje praca w muzeum kierowali przedmiot lekcji na temat tegoż zaciekawienia.
Wyżej wymienione punkty pozwalają nauczycielom przy pomocy pracowników muzealnych dotarcie do celu jakim w tym przypadku jest zwiększenie zainteresowanie oraz poszerzenie wiedzy ucznia na wybrany temat[9].
We współpracy muzeum ze szkołą ważny stopień na jakim się ona odbywa. W przypadku Muzeum w Gliwicach jest realizowana na dwóch poziomach: dorywczej oraz systematycznej. Gdy nauczyciel jedynie okazyjnie bywa z uczniami w muzeum np. podczas szczególnych okazji wówczas mówimy o kontaktach dorywczych. Wbrew pozorom zajęcia takie mają bardzo dużą wartość dydaktyczną przede wszystkim dlatego, że są one odmienne od zwykłych zajęć szkolnych, dzięki temu w oczach ucznia zyskują one na atrakcyjności, są dla niego ciekawsze, i co się z tym wiąże bardziej absorbujące. Niemniej jednak są także negatywne strony sporadycznych kontaktów z muzeami, brak systematyczności powoduje szybkie zacieranie śladów po przeżyciach odniesionych w muzeum.
Drugim poziomem współpracy muzeum ze szkołami jest kooperacja systematyczna. Powinna ona spełniać kilka podstawowych kryteriów: pierwsze z nich to wprowadzenie na stałe do programu szkoły zajęć odbywających się w muzeum, oczywiście nie muszą odbywać się one bardzo często, niemniej jednak powinny być organizowane w miarę w równomiernych częściach rozłożonych w całym roku szkolnym.
Cały cykl zajęć powinien być opracowany przez pracowników merytorycznych placówki muzealnej. Musi on stanowić zwarty program i plan.
Kolejną, w moim mniemaniu najważniejszą zasadą jaką należy spełnić przy współpracy muzeum ze szkołami jest fakt posiadania w szeregach pracowników muzealnych kadry odpowiednio wykształconej do pracy z dziećmi i młodzieżą, szczególnie w zakresie historii oraz pedagogiki, całość pracy powinna być koordynowana przez odpowiednie osoby zarówno ze strony muzeum jak i szkoły. Bardzo ważne jest, żeby pracownicy szkoły i muzeum pozostawali z sobą w ścisłym kontakcie[10].
Muzeum w Gliwicach zorganizowało stałą współpracę z kilkoma szkołami w mieście (są to zarówno szkoły podstawowe, gimnazja jak i szkoły średnie), całość przedsięwzięcia zwłaszcza w początkowej fazie tworzone było przy pomocy gliwickiego kuratorium. Głównym przedmiotem zajęć muzealnych prowadzonych przez Muzeum w Gliwicach jest historia, lecz znaleziono także miejsce na etnografię oraz sztukę.
Działalność pedagogiczna w muzeach przybiera wiele różnych postaci. W niniejszym rozdziale omówię te, które są realizowane w gliwickim muzeum.
Pierwszą i chyba najbardziej rozpowszechnioną formą przekazu wiedzy jest ekspozycja. Generalnie wszystkie ekspozycje muzealne tworzone są z myślą o widzu dorosłym, dlatego wobec dzieci nie wolno stosować zwykłej formy zwiedzania i oprowadzania po wystawie. Jaki więc sposób pracy przyjęto w gliwickim muzeum? Na to pytanie postaram się znaleźć w tym miejscu odpowiedź. Zrobię to na przykładzie jednej z wystaw zorganizowanych w Muzeum w Gliwicach. Wystawa, o której będę pisał nosiła tytuł „Pradzieje ziemi gliwickiej”[11].
Przy konstruowaniu wystawy pracownicy działu historii, dokonując doboru eksponatów brali pod uwagę kilka kryteriów: pietyzm dla pierwotnego historycznego kształtu zbiorów, w układzie wystawy starano się zachować ramy chronologiczne oraz przedstawić jak największą ilość zbiorów dotyczących tematu wystawy. Jak widać niniejszy układ wystawy nie jest tym, który mógłby spełniać kryteria odpowiadające wystawie charakterystycznej dla dzieci, ponieważ w takiej wystawie eksponaty muszą być poukładane tematycznie w sposób bardziej przystępny. Zajęcia prowadzone na „bazie” ekspozycji powinny być prowadzone tak, aby ujmowały dwa aspekty: estetyczny oraz naukowy.
Nie można prowadzić zajęć, zwracając uwagę wyłącznie na naukową stronę wystawy-ponieważ, prowadzi to do tzw. „zmęczenia muzealnego”, należy więc kierować tematem zajęć tak, aby zwracać uwagę odbiorców, w tym wypadku dzieci i młodzieży na stronę estetyczną wystawy, niemniej jednak nie można za bardzo kierować uwagi odbiorców na stronę estetyczną gdyż grozi to doprowadzeniem do zbyt dużego „estetyzmu”, a co za tym idzie, młodzież nie wyniesie z wystawy, żadnych wartości naukowych. Jeżeli zajęcia mają odnieść pożądany skutek, do pokazania należy wybrać niezbyt wielki zespół eksponatów ściśle dostosowując go do omawianego tematu. Zwracając przy tym uwagę na typowość i kompletność materiału. Wystawę zorganizowaną w gliwickim muzeum można podzielić na trzy odrębne tematy: „Ogólne uwagi o pradziejach”,„Epoka kamienia” oraz „ Kultura Łużycka”. Ze względu na dosyć skomplikowany temat wystawy powinna być ona kierowana raczej do dzieci starszych, z tym, że nie powinno to być regułą zależy to tylko od sposobu przekazu wiedzy przez prowadzącego zajęcia.
W gliwickim muzeum zajęcia prowadzone w oparciu o tą ekspozycję kierowane są do uczniów starszych klas gimnazjalnych, i szkół średnich. Na początku zajęć dzieci powinny swobodnie i samodzielnie zobaczyć prezentowany materiał, następnie prowadzący powinien omówić zagadnienie, nawiązując do dziecięcych przeżyć, które powstały w efekcie pierwszego zobaczenia wystawy. Następnie dzieci po raz kolejny powinny zobaczyć prezentowane eksponaty. Wielokrotne powroty do oglądanych eksponatów pozwalają dziecku wytworzyć pewien osobisty stosunek do oglądanych eksponatów, a co za tym idzie, łatwiej jest mu przyswoić wiedzę na jego temat. Jeżeli chodzi o przedmiot nauczania (w tym wypadku historię), to omawiane eksponaty nie powinny występować w izolacji z zasadniczym tematem. Należy podczas prowadzenia prezentacji umiejętnie łączyć omawiany temat z pokazem eksponatów, nie można luźno opowiadać o np. kulturze łużyckiej nie pokazując przy tym odpowiednich eksponatów. Takie prowadzenie zajęć pozwala pokazać, jakie miejsce zajmuje pojedynczy eksponat w całej historii. Nadaje mu to niezwykłości oraz pewnego swoistego mistycyzmu. Całość zajęć nie powinna zawierać wyłącznie elementów formalnych, należy zawrzeć w nich elementy, dające odprężenie psychiczne, np. pokazać eksponaty, bliskie dzieciom proste i dla nich ciekawe.
Jak widać ekspozycja może być wspaniały środkiem naukowym, zwłaszcza, że jest to środek powszechny i łatwo dostępny ponieważ każde z muzeów prowadzi lepszą lub gorszą działalność pedagogiczną.[12]
Obok zwiedzania muzeum podstawową metodą prowadzenia działalności pedagogicznej w muzeum uznaje się lekcje muzealne, przy czym nie chodzi tutaj o ciągły wykład typu szkolnego, lecz o możliwie swobodna pogadankę, w której głos zabierają również dzieci. Zajęcia tego typu mają wiele cech pozytywnych.
Przede wszystkim pracownicy muzeum nie są postrzegani przez dzieci jako typowi nauczyciele, a przez to łatwiej jest im nawiązać bardziej bezpośredni kontakt osobisty z uczniami, a co się z tym wiąże nie mają problemów z uzyskaniem wzajemnego porozumienia. Pracownicy, prowadząc lekcje muzealne, aktywizują młodzież. Jak już wcześniej wspominałem, zajęcia tego typu przybierają formę pogadanki, która w dużej mierze polega na zadawaniu pytań uczniom. Dla współpracy szkoły z muzeum bardzo istotny jest bezpośredni kontakt dziecka z dziełem sztuki lub zabytkiem, (nierzadko dostępne są jedynie reprodukcje lub kopie).
Lekcja muzealna powinna przybrać charakter komentarza. Prowadzący powinien objaśnić dzieciom to, co widzą. W tym wypadku decydujący jest dobór materiału ilustracyjnego. Za takowy można uznać ekspozycję muzealną, Na lekcji muzealnej prezentowane są specjalnie wyselekcjonowane na potrzebę zajęć materiały, dzieła sztuki lub zabytki, (ze względu na dobro dzieł sztuki muzealnicy często używają reprodukcji). Należy nadmienić, iż w muzeach znaczna część zbiorów nie jest eksponowana na stałe, lecz z różnych powodów przechowywana w magazynach. Dlatego niejednokrotnie lekcje muzealne stają się doskonałym, a często jedynym momentem, w którym można je zobaczyć bezpośrednio.
[1] M. Ptaśnik, „Miejsce muzeum w procesie kształcenia”. [w]: „Muzea i nauczanie”, Przemyśl 1995, s.11
[2] Tamże, s. 12
[3] M. Walentynowicz, „Dydaktyczno wychowawcze funkcje muzeum”, [w]: ”Działalność oświatowa muzeów, założenia teoretyczne i praktyka”, Poznań 1973, s.35
[4] Tamże s.35
[5] W. Okoń, „Elementy dydaktyki szkoły wyższej”, Warszawa 1971, s.146
[6] M. Walentynowicz, (op. cit.), s. 41
[7] Tamże
[8] Tamże, s.46
[9] T. Gołaszewski, ”Dziecko w muzeum”, Warszawa 1967, s.31
[10] Tamże, s. 34
[11] E. Piotrowska-Andruszków, G. Przybył, H. Wojciechowska, „Muzeum w Gliwicach-Zamek”, s.6
[12] T. Gołaszewski, (op. cit.), s. 37