Po roku 1561 Cetrycz rozbudowuje dwór, wtedy to zamek traci częściowo swój gotycki styl. W roku 1569 Gliwice wraz z zamkiem wykupują mieszczanie.[1]
Z tego czasu pochodzi dokument, tzw. urbarz, na podstawie którego dowiadujemy się o wyglądzie ówczesnego zamku. Obiekt zamkowy położony był po wewnętrznej stronie obwarowań, z boku bezpośrednio do murów miejskich przylegały komnaty. Obwarowania wykonane były w postaci niewysokiego i stosunkowo krótkiego parkanu „obrzuconego” gliną. W dalszej części znajdował się budynek mieszkalny zamku z murem wyprowadzonym do wysokość piwnic, około „3 lub 4” łokci ponad powierzchnię ziemi. Mur miejski został tu wykorzystany jako jedna ze ścian budynku. Nad piwnicą znajdowała się jedna bardzo duża komnata, której okna wychodziły na niewielki dziedziniec.
Obok niej, przy murze miejskim usytuowane były dwie mniejsze izby. Koło jednej z tych izb znajdowała się sypialnia, której okna stanowiły otwory wybite w murze miejskim. Nad tą kondygnacją był usytuowany spichlerz do przechowywania zboża. Po wewnętrznej stronie muru miejskiego mieścił się drewniany ganek ciągnący się, aż do przedzamcza. Na dziedzińcu znajdował się przyległy do zamku drewniany budynek, w którym była jedna izba i kuchnia. Po drugiej stronie podwórca, na wschodnim skrzydle, mieściła się stajnia na 12 koni, a nad nią pomieszczenie na siano. Wszystkie wyżej opisane budynki pokryte były gontami. Z trzech stron, bezpośrednio przy zamku stały domy miejskie, zbudowane za czasów Fryderyka von Cetrycza.[2]
W następnych latach zamek stawał się arsenałem, więzieniem, a nawet folwarkiem miejskim.
W 1956 roku władze miasta przekazały Zamek na Oddział Archeologiczno-Historyczny Muzeum w Gliwicach. Od razu przystąpiono do prac remontowo budowlanych, podczas których odbudowano Zamek wg projektu doc. dr inż. arch. Franciszka Maurera. Remont rozpoczęto w piwnicach w celu zbadania obecnych ścian i ewentualnego odkrycia nowych murów zamkowych. Na głębokości 0,6 natrafiono na gotyckie łęki z cegły, podzielone filarem z cegły gotyckiej, wzdłuż których biegły pozostałości z kamiennych murów. Na głębokości 2 m. został odkryty kamienny bruk. Znalezione pozostałości wiąże się z wcześniejszą historią zamku. Remont trwał do roku 1960. W jego efekcie oczyszczono zamek z wszelkich przybudówek, i doprowadzono jego bryłę do stanu dzisiejszego[3].
27 stycznia 1960 r. z okazji XV rocznicy powrotu Gliwic do macierzy w Zamku Piastowskim otwarto ekspozycje „ Pradzieje ziemi gliwickiej oraz „Dzieje ziemi gliwickiej od XIII do XX w.” W tym miejscu chciałbym nadmienić, że była to pierwsza wystawa zorganizowana w Zamku Piastowskim. W latach 1963-1966 odbył się ponowny, drugi już remont obiektu. Poza pracami generalnymi, miał on na celu zbicie wszystkich tynków, remont pozwolił na prześledzenie faktury ścian i różnych faz ich budowy. Oczyszczenie elewacji umożliwiło również całkowite rozpoznanie konstrukcji budynku oraz wykonanie częściowej dokumentacji fotograficznej budynku.
Po zakończeniu remontu, 19 kwietnia 1966 roku w muzeum otwarto stałą wystawę „Ziemia Gliwicka od zarania dziejów do czasów współczesnych”, ekspozycja ta „zbiegła” się z XXI rocznicą powrotu miasta do macierzy. W roku 1975 z powodu katastrofalnego stanu technicznego obiekt został zamknięty, a wszystkie wystawy zostały zlikwidowane. 12 października 1983 roku przekazano zamek do kapitalnego remontu i rewaloryzacji. Pracami zajęło się Przedsiębiorstwo „Enviropol” z Gliwic. Podczas tego remontu wykonano wszelkie roboty budowlane, stolarskie, instalacyjne, elektryczne, c.o. oraz wodno-kanalizacyjne. Remont z roku 1985 nadał zamkowi wygląd taki, jaki został zachowany do dnia dzisiejszego.
Ponowne oddanie zamku nastąpiło 22 stycznia 1988 w czterdziestą rocznicę powrotu ziem gliwickich do macierzy[4].
Obecnie budynek zamku jest murowany trzykondygnacyjny, sprzężony z cięgiem murów. Charakterystyczną częścią zamku to znajdująca się na stronie zachodniej baszta wyróżniająca się na tle murów obronnych. Została ona zbudowana w ciągu murów obronnych w sposób zwarty, zamknięta do wnętrza miasta. Wieża, jest zbudowana w rzucie prostokątnym. W dolnej partii baszta zbudowana jest z kamienia, wyżej z nieobrobionego „skalniaka jurajskiego”. Wnętrze muru wypełnione zostało dużymi kamieniami i gruzem kamiennym na zaprawie kamiennej. Budowla składa się z czterech kondygnacji, z czego ostatnia czwarta została dobudowana w 1956 roku. Jej wysokość w punkcie szczytowym wynosi 20 m. Baszta została wzniesiona na styl budowli kazimierzowskich, z łamanego kamienia i cegły, jest nietynkowana. W przylegającym do niej murze bardzo dobrze widoczne są moduły znajdujące się co jeden metr. Ściany zostały integralnie połączone z zachodnią ścianą baszty co stanowiło przedłużenie jej funkcji obronnej.
Mur sięga wysokości II piętra wieży i ma ok. 3,5 m. wysokości, pozwoliło to ustalić, że wysokość chodnika strażniczego wynosiła 7,70m., a wraz z ewentualnym przedpiersiem to około 8,40 m. Wnętrze wieży podzielone pierwotnie było na trzy kondygnacje na parterze i pierwszym piętrze zostały zachowane sklepienia kolebkowe. Każda z kondygnacji różni się powierzchnią przy czym położona najniżej jest najmniejszą. Komunikacja między basztami odbywa się za pomocą schodów. Parter podzielony jest na pomieszczenia, z których północne ma płaszczyznę 1,3 x 2,1 m, pierwotnie było oświetlane, zachowanymi do dzisiejszych czasów, wąskimi okienkami szczelinowymi pełniącymi równocześnie funkcję strzelnicy.
Drugie z pomieszczeń jest dłuższe ze względu na okno wykłute we wschodniej ścianie. Okno zostało tak zaprojektowane, aby było niewidoczne od zewnątrz muru obronnego, tak więc pomieszczenie to w przeszłości musiało spełniać zadania militarne. Do obydwu sal wchodzi się z korytarzyka przez otwory drzwiowe. Ściany zbudowane są z kamienia, pod parapetami okienek strzelniczych biegnie belka dębowa wmurowana w lico ściany. Pierwsze piętro zachowuje podobny układ do parteru z tym, że pomieszczenia są większe. Oświetlenie pokoju rozwiązano podobnie jak na pierwszej kondygnacji. Ściany sali zbudowane są z kamienia do wysokości 0,6 m., a powyżej z cegły gotyckiej.
Drugie piętro jest podzielone na korytarz i wnętrze. Inaczej rozmieszczono tutaj otwory niegdyś służące do oświetlania. W środku znajduje się strzelnica zbudowana z cegły „palcówki” ułożonej w układzie „polskim”-gotyckim. Otwór okienny, który kiedyś był otworem drzwiowym jest umieszczono po środku ściany zachodniej. Takie rozmieszczenie było uzasadnione funkcją jaką onegdaj spełniało.
Przez otwór prowadziło kiedyś wejście na ganek strażnicy miejskiego muru obronnego, otwór umożliwiał szybkie dotarcie na ganek. Ze względu na te fakty pomieszczenie to w przeciwieństwie do pozostałych nie było dzielone. Czwarta kondygnacja, jak już wcześniej wspominałem, została dobudowana we czasach współczesnych dokładnie w 1956 roku, tak więc nie ma ona nic wspólnego ze średniowiecznym zamkiem, ani z obiektem przebudowanym przez Cetrycza. dzięki tej przebudowie wysokość wieży wzrosła do niemal 20 m. metra wraz z dachem. Na najwyższą kondygnację można się dostać dobudowaną żelbetową klatką schodową.[5]
Część zamku gdzie kiedyś mieściły się pomieszczenia mieszkalne połączona jest z wieżą po stronie północnej. Ten fragment zamku liczy trzy kondygnacje łącznie z piwnicą, w której aktualnie znajduje się kotłownia. Parter budynku składa się z dwóch pomieszczeń oraz korytarza. Drugie piętro pokrywa się konstrukcyjnie z parterem, lecz pomieszczenia podobnie jak to miało miejsce w wieży są większe aniżeli piętro niżej. Korytarz jest nieco krótszy i w części północnej zanika i w ten sposób powstaje spora sala. Trzecia kondygnacja jest identycznie rozplanowana w stosunku do drugiej. Korytarz jest skrócony. Dzięki temu sala końcowa-północna zwiększyła. Wszystkie sale części mieszkalnej zamku mają stropy płaskie, nad salami ostatniej kondygnacji znajduje się dwuspadowy dach o więźbie drewnianej pokrytej dachówką rzymską. Otwory okienne rozstawione są inaczej niż w przeszłości. Na parterze znajduje się jedno okno umożliwiające oświetlenie wnętrza sali, skonstruowane w sposób przypominający tego otwory typu robione w średniowieczu. Na pozostałych kondygnacjach okna umieszczone są systematycznie i mają kształt prostokątów.[6]
Między częścią mieszkalną, a wieżą znajduje się tzw. „przewiązka” umiejscowiona wzdłużnie między wymienionymi budynkami. Ma ona trzy kondygnacje i nie jest podpiwniczona. Do wysokości 3,2 m. zbudowana jest z kamienia, a powyżej z cegły. Wszystkie kondygnacje złożone są z pojedynczych prostokątnych sal. Na parterze znajdują się cztery nieregularnie rozmieszczone okna, które miały kiedyś na celu oświetlać pomieszczenia na jakie onegdaj podzielona była sala. Na pozostałych kondygnacjach okna rozmieszczono tak jak na parterze, z tą różnica że na drugim piętrze znajduje się rząd malutkich równomiernie rozplanowanych okienek.[7]
Cały Zamek Piastowski, składa się z czterech budynków. Ostatnim, z obiektów jest wschodni budynek mieszkalny. Przypuszcza się, że ta sporych rozmiarów budowla została zbudowana w miejscu istniejącej tutaj kiedyś baszty miejskiej. Wschodnia część mieszkalna posiada cztery kondygnacje. Ściany zostały, zbudowane z cegieł. Konstrukcja dachu budowli jest drewniana, platwiowo-jędkowa, a część zabudowanego strychu ma ścianki na „mur pruski”. Cały budynek jest, dwutraktowy, podzielony korytarzem z klatką schodową. Pierwotnie do piwnicy prowadziły kręte schody, obecnie są one łamane-ceglane. Mury piwnic są zbudowane z kamienia łamanego. Wszystkie pomieszczenia piwniczne są prostokątne. Poszczególne piwnice połączone są otworami komunikacyjnymi o różnej szerokości. Oświetlenie piwnic stanowiły wąskie okienka. Sklepienia pomieszczeń są kolebkowe, proste. Okna w pomieszczeniach są prostokątne. Otwory przejściowe były kolejno przekłuwane i zamurowywane, obecnie sklepione są cegłą odcinkową.
Na północnej ścianie znajduje się otwór drzwiowy, który stanowi główne wejście do obiektu. Pierwsze piętro jest rozwiązane architektonicznie także dwutraktowo, z korytarzem łączącym po trzy pomieszczenia od strony północnej i południowej. Trzecia kondygnacja złożona jest z jednej większej sali oraz ciągu trzech pomieszczeń po stronie północnej. Na poddaszu na pomieszczenia magazynowe został zaadoptowany strych. Obecnie składa się on z dwóch większych pomieszczeń z czterech mniejszych. Wszystkie sale mają strome stropy.
Elewacje budynku są nietynkowane. Ściany budynku są starannie wykonane z cegły. Na parterze ściany północnej znajdują się małe otwory okienne, a w środkowej części umieszczony został otwór wejściowy. Wschodni budynek mieszkalny, na elewacji południowej ma jedynie po jednym oknie na pierwszej i drugiej kondygnacji, są one umieszczone na samym środku ściany. Na elewacji znajduje się otwór bramowy wykłuty od parteru po pierwsze piętro, w przeszłości był on otworem dla wjazdu kołowego np. dla transportu siana. Na stronie północnej budynku znajdują się po trzy otwory okienne prostokątne różnych rozmiarów rozłożone na poszczególnych kondygnacjach. W trakcie renowacji w latach 1984-1985 uwiarygodniono i podkreślono gotycki charakter wybudowanego w średniowieczu obiektu[8].
Obecnie oddział gliwickiego muzeum przeznaczony jest na wystawę stałą poświęconą ziemi gliwickiej, od zarania jej wieków do czasów współczesnych. Przedstawia ona w najogólniejszym zarysie rozwój osadnictwa w na omawianym terenie, od schyłku epoki paleolitu do czasów nowożytnych, oraz dzieje ziemi gliwickiej od XIII w. do roku 1945. Przedstawiony na wystawie „obraz” w pełni dokumentuje związki Gliwic z resztą ziem polskich na przestrzeni dziejów.
[1] W. Błaszczyk, „Zamek Piastowski w Gliwicach, historia i kronika odbudowy” W: „Zeszyty gliwickie” t.XVIII i XIX, s. 234-236.
[2] W.Błaszczyk, J.Horwat, Z. Jedynak, „Urbarze Gliwickie 1534 i 1580/1596”, Gliwice 1988,s. 74-75
[3] W. Błaszczyk, „Zamek Piastowski w Gliwicach, historia i kronika odbudowy” W: „Zeszyty gliwickie” t.XVIII i XIX, s. 237.
[4] Tamże, s. 268-269
[5] Tamże, s. 243-250
[6] Tamże, s. 251-254
[7] Tamże, s. 256
[8] Tamże, 259-263
Dla osób szukających pomocy w pisaniu prac polecamy serwis pisanie prac. Piszą prace licencjackie i magisterskie z wielu dziedzin. Solidnie i terminowo.