Zaczynając rozdział wspominałem, iż w gliwickim muzeum badania naukowe są niezależnie prowadzone przez trzy różne komórki. Kolejnym działem po archeologii, który prowadzi badania naukowe jest dział historii. W okresie przedwojennym oprócz zabytków archeologicznych gromadził on wszelkie niemieckie pamiątki dotyczące przeszłości miasta Gliwic i powiatu gliwickiego, szczególnie z okresu z wojen 1870 roku i I wojny światowej. Wśród pamiątek historycznych napływajacych do muzeum z miejscowości powiatu gliwickiego, zamieszkanych przez ludność polską znajdowały się liczne polonica[1].
Po 1945 roku polscy pracownicy muzeum wydobyli z piwnic muzeum cenne eksponaty świadczące o polskości Ziemi Gliwickiej. Należy tu wymienić przedmioty takie jak: skrzynie cechów gliwickich, puchary cechowe, czy talerze cynowe opatrzone w polskie inskrypcje. Uratowane zabytki miały unikatową wartość i stanowiły zalążek przyszłego zbioru historycznego muzeum. Po wojnie zaczęły napływać pojedyncze eksponaty, wyszukiwane przez byłych działaczy narodowych, były to przeważnie książki, fotografie, stare czasopisma.
W 1950 roku Artur Aulich przekazał muzeum ciekawy zbiór dokumentów, czasopism i fotografii, głównie z okresu międzywojennego. Akcja gromadzenia zbiorów historycznych posunęła się poważnie naprzód dopiero w 1959 roku z chwilą utworzenia Działu Historii. Na pomieszczenie działu historii przeznaczono zrekonstruowany Zamek Piastowski. Od tego czasu nawiązano intensywną akcję zbieracką, objęto nią zarówno miasto jak i powiat. Nawiązano kontakty z byłymi działaczami narodowymi, a także z miejscową ludnością w gliwickich wsiach. Starania takie przyniosły poważne zwiększenie zbiorów.
Do roku 1954 zgromadzono 190 eksponatów, a w roku 1957 ilość zabytków zwiększyła się do 283 pozycji. Po utworzeniu działu historii stan eksponatów zamykał się liczbą 640 pozycji. Na dzień 31-12-1995 zbiory działu historii liczyły 13 550 sztuk. Dział prowadzi księgi : inwentarzową muzealiów i ruchu muzealiów, katalog kartkowy zbiorów oraz inwentarz fotograficzny.
Prace inwentarzowe i katalogowe prowadzi się na bieżąco, a karty wcześniej opracowane uzupełnia się w miarę pogłębiania wiedzy i uzyskiwania nowych danych na temat eksponatu. Wśród zbiorów historycznych znaczną część stanowią pamiątki związane z okresem powstań śląskich i plebiscytu. Badania z zakresu historii w okresie powojennym podjęto dopiero w 1959 roku.
Do tej pory prace badawcze miały wyłącznie cel użytkowy, chodziło o dostarczenie działaczom społecznym i nauczycielom materiałów do historii ziemi gliwickiej. Pierwsze ściślejsze badania przeprowadzono nad zagadnieniem „Polska działalność kulturalno-oświatowa na terenie Gliwic w okresie międzywojennym” W związku z tym poza badaniami archiwalnymi i bibliotecznymi przeprowadzono wywiady z żyjącymi działaczami polskimi z tego okresu. Następnie, w związku z opracowywaniem scenariusza wystawy stałej pt.: „Dzieje Ziemi Gliwickiej XII-XX wiek” otwartej w Zamku Piastowskim 27.01.1960, podjęto szeroko zakrojone badania nad dziejami Gliwic na tle dziejów Śląska i Polski.[2]
[1] M. Lipowicz Polonica w zbiorach historycznych gliwickiego muzeum, w: „15-sto lecie działalności Muzeum w Gliwicach 1945-1960”, Gliwice 1961, s. 33
[2] E. Piotrowska-Andruszków, „Dział historii”, s. 69-71