Kolejny z rozdziałów pracy poświęciłem działalności naukowo-badawczej gliwickiej placówki. W długoletniej historii Muzeum w Gliwicach ten punkt statusowy był zawsze traktowany priorytetowo. Niestety nie jest możliwe, aby szczegółowo opisać wszystkie badania jakie przeprowadzono w muzeum, dlatego skoncentruję się na przybliżeniu tych najważniejszych.
Na wstępie chciałbym zaznaczyć, że badania w gliwickim muzeum są niezależnie prowadzone przez trzy działy: archeologii, etnografii oraz historii.
Na początku przedstawię działania badawczo-naukowe przeprowadzane przez dział archeologii.
Zainteresowanie najdawniejszymi dziejami regionu i miasta można obserwować od XIX wieku. Odkryć archeologicznych dokonywano wtedy przypadkowo, przy robotach ziemnych i pracach polowych. Obiekty i wyposażenie zazwyczaj niszczono na miejscu znalezienia, a pozostała część zabytków trafiła do prywatnych kolekcji.
O znaleziskach archeologicznych informowano na łamach lokalnej prasy. W 1905 roku z chwilą utworzenia Muzeum w Gliwicach wiele przedmiotów, zwłaszcza kamiennych trafiło do tej placówki, poszarzając zbiory geologiczne i historyczne. W momencie powstania placówki posiadała ona w swoich zbiorach 1600 eksponatów.
W okresie międzywojennym na gliwickim terenie odkryto wiele stanowisk archeologicznych. Ponieważ w tym czasie muzeum nie zatrudniało archeologa, o znaleziskach informowano placówki w Bytomiu i Raciborzu. Z ramienia bytomskiego muzeum przeprowadzono pierwsze ratownicze wykopaliska w Łanach Wielkich, Łabędach-Przyszówce, Starej Kuźni, Świbiu i Ziemieńcicach. Archeolodzy z Bytomia przeprowadzili penetracje terenowe regionu gliwickiego, odnotowując ich efekty w archiwum działu. Wyniki badań były także publikowane w pismach fachowych. Na lata międzywojenne przypada również działalność Adama Skalnika, nauczyciela ze Strzelec Opolskich. Ten archeolog amator po przeniesieniu się w 1930 roku do Gliwic, odbywał częste wycieczki w teren odkrywając wiele nowych stanowisk. Interesował go głównie materiał krzemienny. Odkrył on dwa stanowiska mezolityczne w Dzierżnie oraz dzielnicach dzisiejszych Gliwic Sośnicy Szobiszowicach oraz Wójtowej Wsi. On też dokonał pierwszego naukowego opracowania materiałów archeologicznych znajdujących się w zbiorach Muzeum w Gliwicach.[1]
II wojna światowa, a zwłaszcza przełom 1944 i 1945 roku znacznie zdewastowały zbiory gliwickiego muzeum. Część z nich wywieziono, rozgrabiono lub zniszczono. Do uporządkowania zbiorów archeologicznych przystąpiono w 1946 roku kiedy to w ramach nowo otwartego Muzeum Miejskiego w Gliwicach utworzono dział archeologii. Bezpośrednio po otworzeniu dział nie posiadał fachowej obsady, sytuacja taka trwała do 1953 roku. Wtedy założono księgę inwentarzową nr 1, w którą wpisano zbiory poniemieckie. Obejmuje ona 1145 pozycji. Metryczki zostały przetłumaczone na język polski i opatrzono je numerami inwentarza. Zabytki oznakowano symbolem „GL” i nadano im sygnatury. Zbiory archeologiczne do 1945 pochodziły głównie z terenu Śląska i wschodnich rubieży Rzeszy Niemieckiej. Obejmowały zabytki z okresu schyłkowego paleolitu, mezolitu, epoki brązu i wczesnego okresu żelaza. W okresie powojennym stan liczbowy zbiorów wzrastał bardzo wolno. Główną przyczyną takiej sytuacji był brak funduszy na badania terenowe.
Dopiero od roku 1956 ilość zbiorów zaczęła systematycznie wzrastać, a to w związku z podjęciem badań terenowych związanych z przebudową gliwickiej starówki. Badania te były prowadzone przy ulicach Matejki i Pod Murami(zamek). Penetracje pod kierownictwem mgr Węgrzykowej miały charakter sondażowy, a ich celem było zbadanie średniowiecznych murów i śladów osadnictwa w tym okresie. Badania na starówce były kontynuowane również w późniejszych latach. W 1958 roku badano plebanię kościoła p.w. Wszystkich Świętych. W 1959 przeprowadzono badania przy ul. Ormowców.
San zbiorów archeologicznych na dzień 30 listopada 1960 roku wynosił 4200 pozycji, a w przeciągu następnych lat wzrósł do 39304 okazów. Taki przyrost umożliwiły badania wykopaliskowe prowadzone na stanowiskach archeologicznych w Świbiu, Wilkowiczkach, Pławniowicach, Rudnie, Toszku i Gliwicach. [2]
Wszystkie zabytki jakie wpływają do działu są rejestrowane w księgach inwentarzowych, zbiory z lat 1956-1969 w księdze nr 2, która obejmuje 363 pozycje. Od 1970 roku zbiory inwentaryzowane są w księdze nr 3. Do roku 1995 znajdowały się w niej 23 pozycje. Ponadto dział prowadzi: „księgę wpływów muzealiów, księgę ruchu muzealiów oraz naukowy katalog kartkowy muzealiów archeologicznych”[3]. Oprócz tego prowadzony jest inwentarz negatywów i katalog pozytywów.
Od 1956 roku dział stosuje nową sygnaturę muzealiów archeologicznych: :”MGI/nr inw./nr katalogu naukowego/rok”.
Dział posiada archiwum naukowe obejmujące dokumentację, materiały z badań terenowych prowadzonych w regionie gliwickim w okresie przed i po II wojnie światowej. Gromadzenie i badanie zbiorów jest ściśle związane z ich zabezpieczaniem i konserwacją. Po wojnie zorganizowano w muzeum pracownie konserwatorską, w której sklejano, rekonstruowano oraz konserwowano zbiory archeologiczne.
Do pracowni konserwatorskiej zbytki trafiają bezpośrednio po zakończeniu sezonu wykopaliskowego. Po zakonserwowaniu przekazywane są do działu gdzie wpisuje się je do inwentarza muzealiów archeologicznych. Następnie zostają one opracowane na kartach katalogu naukowego[4].
Charakteryzując gliwickie zbiory archeologiczne należy zauważyć, że najliczniej reprezentowana jest ceramika łużycka oraz średniowieczna i nowożytna. Spory procent zabytków stanowią wyroby krzemienne z okresu mezolitu i neolitu. Dużą wartość naukową przedstawiają większe zespoły zabytków kamiennych z mezolitu, odkryte na obszarze miejskim Gliwic w dzielnicach Sośnica, Szobiszowice i Wójtowa Wieś, a także neolityczne krzemienne i kamienne siekierki, toporki oraz motyki, znalezione na terenie Gliwic, powiatu gliwickiego i Śląska. Niemniej jednak najcenniejszymi zabytkami jakie zdobyto w okresie powojennym są przedmioty kultury łużyckiej z okresu halsztyckiego, które odkryto na birytualnym cmentarzysku w Świbiu. Badania rozpoczęto w 1961 roku. Z przerwami kontynuowano je w latach 1968-1969, 1976, 1983-do dnia dzisiejszego. Pracami kierowała mgr Węgrzykowa (do 1970 roku) oraz mgr Wojciechowska (do dnia dzisiejszego).
[1] Halina Wojciechowska, Dział Archeologii Muzeum w Gliwicach, [W] Rocznik Muzeum w Gliwicach t. I, s.41
[2] Tamże, s.42
[3] Tamże, s.42
[4] Tamże, s.42