Pośród wielu działów Muzeum w Gliwicach wymienić należy największe i najbardziej prężne dział archeologii, dział etnografii, dział historii i sztuki.
Dział Archeologii mieszczący się w jednym z oddziałów Muzeum w Gliwicach-Zamku Piastowskim z siedzibą przy ulicy Pod Murami 2.
Według ostatnich oficjalnych danych stan zabytków zgromadzonych przez dział archeologii zamyka się liczbą 58 556 z tego eksponowanych 445 sztuk. Obecnie kierownikiem działu archeologii jest Pani mgr Halina Wojciechowska. Aktualnie pod jego nadzorem prowadzone jest dziewięć wykopów prowadzonych przez rożnego rodzaju firmy prowadzące prace ziemne na terenie Gliwic i Pyskowic. Ponadto robione są penetracje na stanowiskach średniowiecznych w Chechle, Widowie, Rudnie, Toszku i Łabędach. Pod kierownictwem mgr Haliny Wojciechowskiej tworzone są opracowania badań na cmentarzysku kultury łużyckiej w Świbiu tam też przeprowadzane są dalsze badania nad osadą grupy dobrodzieńskiej kultury przeworskiej oraz wyrobami metalowymi kultur przeworskiej i łużyckiej.
Kolejny z działów muzeum w Gliwicach jest dział historii. Podobnie jak dział archeologii mieści się on w Zamku Piastowskim. W Dziale Historii pracuje dwoje pracowników merytorycznych mgr Damian Recław oraz mgr Ewa Piotrowska-Andruszków. W swojej kolekcji dział posiada 11 435 eksponatów w ekspozycji znajduje się 1590. Obecnie przez ten referat prowadzone są badania nad historią miasta i regionu, rozwojem przemysłu w XVIII i XIX w. na Górnym Śląsku. Dział Historii (co ważne) utrzymuje stałe kontakty ze środowiskiem kombatanckim, dzięki czemu stale pogłębiana jest wiedza na temat II wojny światowej.
Ma ona ukazać w głównej mierze budownictwo, wyposażenie wnętrz końca XIX wieku, rolnictwo hodowlę, rzemiosło, sztukę z początku XX wieku, a także obrzędowość doroczną i rodzinną na przełomie XIX i XX wieku. Poza tym prowadzone są także badania na temat krzyży, kapliczek przydrożnych oraz przedstawień ukrzyżowania.
Należy także wspomnieć, że pododdziałem działu historii jest dział dokumentacji mechanicznej. Dwie wyżej opisane komórki mieszczące się w Zamku Piastowskim stanowią największą pod względem zbiorów część gliwickiej placówki. Trzecim opisywanym przeze mnie referatem jest, drugi co do wielkości, dział sztuki i rzemiosł artystycznych z siedzibą w obecnej bazie Muzeum w Gliwicach Willi Caro mieszczącej się w Gliwicach przy ulicy Dolnych Wałów 8a.
W swoich zbiorach posiada on obecnie 13 816 eksponatów z czego wystawianych jest 682. W ostatnich latach poza stałymi i czasowymi wystawami prace w dziale skoncentrowane są na badaniach nad zbiorami sztuki i rzemiosła artystycznego i tak głównie skupiono się nad współczesnym plakatem polskim, epoką Biedermeiera konkretnie nad malarstwem, rzemiosłem, akcesoriami mody , a także nad ceramiką i rzemiosłem śląskim XIX i XX w. Do ciekawszych eksponatów będących na stanie działu sztuki należą ostatni nabyte grafiki Jana Szmatlocha, mosiężny żyrandol z centralnym szklanym plafonem i pięcioma ramionami o formach łabędzi wykonane w Warszawie lub Katowicach w latach trzydziestych XX wieku. Do ciekawszych eksponatów należy kolekcja szkła artystycznego z XIX i XX wieku.
Pododdziałem oddziału sztuki jest dział odlewnictwa artystycznego mający swoje sale ekspozycyjne w XVII wiecznej hali fabrycznej usytuowanej w najniższym punkcie Gliwickiego Zakładu Urządzeń Technicznych przy ul Robotniczej 2 w Gliwicach Czwartym z referatów Muzeum w Gliwicach jest dział etnografii pod kierownictwem mgr Bożeny Kubit. Jego siedzibą jest obecnie Willa Caro. Na stanie działu etnografii obecnie znajduje się 3 608 eksponatów z czego wystawianych jest 329 sztuk.
Aktualnie w prowadzone są prace nad stalą wystawą, która ma prezentować Kulturę ludową regionu gliwickiego w XIX i XX w. Dział Etnografii prowadzi również najbardziej popularną w Gliwicach wystawę cykliczną „Najpiękniejsze kroszonki” wystawa powiązana jest zawsze z konkursem na najpiękniejszą pisankę. Dzięki konkursowi muzeum dorocznie wzbogaca swoje zbiory o kilka ciekawych eksponatów do kolekcji działu etnografii.
Znaczącą jednostką Muzeum w Gliwicach jest biblioteka naukowa mająca swoją siedzibę podobnie jak wyżej opisane działy w Willi Caro. Według ostatnich badań na stanie biblioteki znajduje się 14151 woluminów zdobytych w drodze zakupów, wymian (dokonywanych z instytucjami krajowymi oraz zagranicznymi) i wydawnictw własnych. Ważną dziedziną działalności biblioteki są lekcje muzealne, co pocieszające zainteresowanie tą formą edukacji ciągle rośnie.
Pracownicy Muzeum proponują kilka rodzajów tematów z zakresu : ogólnego(m.in. „Co to jest muzeum”, „Dzieje muzeum w Gliwicach na tle historii miasta”) , archeologii ( m.in. „Archeologia i pradzieje”, „Pradzieje Gliwic i Ziemi Gliwickiej”), historii (m.in. ”Powstania Śląskie i Plebiscyt w powiecie gliwickim”, „Historiografia Gliwic-zarys problemu”) i etnografii (m. in. „Kowalstwo”, Sztuka ludowa”).
Następną z jednostek organizacyjnych Muzeum w Gliwicach jest zastępca dyrektora d/s. administracji podległe mu są : referat do spraw administracji, komórka transportu, jednostka pomocy muzealnych oraz rzemieślnicy.
Kolejny dział, który należy wyszczególnić w tej części pracy jest dział upowszechniania w jego gestii pozostają: dział Wydawniczy, pracownia plastyczna oraz obsługa wystaw.
Ostatnią z jednostek wymienioną w tym dziale jest pracownia konserwacji zabytków oraz pracownia fotograficzna.
W tej części pracy zaprezentowałem strukturę organizacjno-prawną Muzeum w Gliwicach. Patrząc z perspektywy potencjalnego odbiorcy sztuki, chcącego skorzystać z usług placówki można odnieść wrażenie, że jest ona dosyć skomplikowana i nie pozwala na łatwe zwiedzenie muzeum („porozrzucane” po mieście trzy budynki). Pomimo tego, że jego jednostki znajdują się w dosyć sporej odległości od siebie ,są zorganizowane w sposób stabilny, pozwalający dobry na odbiór sztuki, zdobycie nowej wiedzy, nie tylko historycznej. Warty podkreślenia jest fakt, że mimo tego, że jednostki są od siebie oddalone stanowią monolit, a całość placówki została zorganizowana na najwyższym poziomie. Wystawy podzielono pomiędzy budynkami tematyczne, w ten sposób, aby nie utrudniać potencjalnym odbiorcom wyboru i zaoszczędzić rozterek.
W następnej części tej pracy postaram się przybliżyć problem działalności pedagogicznej gliwickiego muzeum.