Przed wojną obok działu zajmującego się sztuką, w Muzeum funkcjonował Dział Przemysłu Artystycznego tu zgromadzono przede wszystkim ceramikę, odlewy żelazne huty gliwickiej ponadto wyroby z cyny, szkło, zbiór osiemnastowiecznych miniatur na kości słoniowej oraz tkanin „ (ubiory szaty liturgiczne stroje ludowe)”. Szeroką gamę eksponatów stanowiły także militaria i tu znaleźć można było broń palną, sieczną oraz myśliwską. Najciekawszą z kolekcji mógł poszczycić się dział historyczny gromadził on w swoich zasobach pamiątki niemieckie wiążące się z przeszłością Gliwic oraz całego regionu górnośląskiego, w kolekcji znajdowały się także liczne pamiątki z zakresu archeologii, spośród nich do najbardziej interesujących zaliczyć można między innymi mumie egipskie, dwa sarkofagi, które to były darem barona Rotschilda dla gimnazjum w Raciborzu później przekazane do gliwickiego muzeum przez to właśnie gimnazjum.
Na bazie tychże właśnie eksponatów w placówce zorganizowano model egipskiego grobowca. Do niemniej cennych pamiątek działu historycznego można zaliczyć liczne drobniejsze eksponaty, a spośród tychże należało by wymienić jakże cenny zwój pergaminowy Pięcioksięgu Mojżesza. Obok wyżej wymienionych działów istniały także inne, w których zgromadzono niemniejsze ilości eksponatów.
Do działów tych należały:
Dział przemysłu i rękodzieła – gromadzący między innymi modele starych urządzeń górniczych i hutniczych.
Dział przyrody – zawierający kolekcję owadów oraz motyli śląskich i egzotycznych, a także bogatą kolekcję ptaków.
Dział geologii, paleontologii i mineralogii- dział ten ukazywał śląską ziemię niejako od strony podłoża.
W tym czasie opiekę nad muzeum sprawowali poza dyrektorem–dr Heinevetter-em, który odpowiedzialny był w placówce za tematy związane ze sztuką, oraz wicedyrektorem Grundey-em któremu podlegały działy paleontologii oraz geologii, ludzie ściśle związani z Towarzystwem Muzeum do najwybitniejszych z nich należał nauczyciel Skalnik opracowujący w muzeum tematy związane z archeologią. Mimo tego, że zbiory były nadzwyczaj bogate i ciekawe, to szereg zastrzeżeń budziło pomieszczenie, w którym je przechowywano. Należy podkreślić, że ówczesna siedziba była zbyt mała jak na taką ilość zbiorów. Nie posiadano odpowiedniego sprzętu wystawowego, niejednolity i ciężki, według dzisiejszych kryteriów nie sprzyjał estetyce wnętrz wystawowych.
Jeszcze inną przyczyną zatłoczenia w wystawowych gablotach, przekornie, był mecenat społeczny, a to dlatego, że władze muzeum, aby uzyskać jeszcze większe poparcie społeczeństwa starały się wystawiać wszystkie dary ofiarowane przez obywateli.
Ponadto należy podkreślić, że ówczesna dyrekcja nie przywiązywała wagi do organizacji wystaw czasowych. Było ich jedynie pięć w okresie dwudziestu pięciu lat.[1]
Niemniej jednak patrząc z perspektywy czasu należy obiektywnie stwierdzić, iż podczas kadencji Dyrektora Heinevetter-a muzeum funkcjonowało stosunkowo sprawnie.
Dobra sytuacja Muzeum utrzymywała się, aż do czasu Wielkiego Kryzysu Gospodarczego, który to dotknął region górnośląski w 1934 roku.
W tym czasie dla gliwickiej placówki pojawiła się silna konkurencja ze strony muzeów w Bytomiu i Katowicach. W związku z tym w 1934 roku w Muzeum doszło do znaczących przemian organizacyjnych. Pierwszym widocznym efektem tychże przemian była zmiana nazwy placówki, od tego momentu nosiła ona nazwę: Górnośląskie Muzeum Sztuki i Rzemiosła Artystycznego, nazwa ta utrzymała się w mocy aż do 1945 roku.
Ponadto część zbiorów, konkretnie eksponaty geologiczne, mineralogiczne oraz paleontologiczne wyodrębniono w osobne muzeum: Górnośląskie Muzeum Geologii i Mineralogii. rektorem nowo powstałej placówki został wybrany wcześniej już wspominany zastępca dra Heinevetter-a, Max Grunrey. Obydwa muzea z racji trudnej sytuacji finansowej oraz lokalowej mieściły się w tym samym budynku, niemniej jednak każdy z nich posiadało status „niezależnego i specjalistycznego oddziału Muzeum Prowincjonalnego”[2].
Tak prezentowała się historia pierwszego- niemieckiego okresu w historii gliwickiego muzeum.
W dalszej części pracy chciałbym omówić drugi etap w dziejach gliwickiego muzeum okresu tak zwanego polskiego, którego początek datowany jest na 1945 rok. Okres ten zwłaszcza na początku był bardzo ciężkim dla gliwickiej placówki.
Systematyzując okres polski w historii działalności gliwickiego muzeum należy wyszczególnić w czasie jego trwania cztery okresy rozwojowe.
Pierwszym z nich był „okres obudowy instytucji po zniszczeniach wojennych” i trwał od 22 marca 1945 roku do 15 grudnia 1946 roku. Jak łatwo się domyślić w tym czasie prace w muzeum skoncentrowano wokół odbudowy zniszczonego podczas wojennej zawieruchy budynku oraz na odtworzeniu jakże uszczuplonych podczas wojny zbiorów. Początkową datę pierwszego z powojennych okresów w historii muzeum wyznacza przybycie późniejszego dyrektora placówki dra Mieczysława Gładysza. Końcowa data pierwszego etapu przypada na moment otwarcia Muzeum dla zwiedzających. W tym czasie starano się stworzyć w muzeum optymalne warunki pracy, przeprowadzono ewidencję przejętego po Niemcach majątku. W roku 1946 odnotowano, aż 18 tysięcy eksponatów.
Usystematyzowano je w pięć podstawowych działów: przyrodę z geologią i paleontologią, archeologię, etnografię z etnologią, rzemiosło artystyczne, sztukę. Następny z okresów działalności placówki to lata 1946-1950.
Wtedy zaczęto organizować pierwsze w okresie powojennym wystawy stałe, ponadto w dalszym ciągu prowadzono inwentaryzację, a także przystąpiono do katalogowania zbiorów muzeum.
Początek drugiego okresu zaczyna się otwarciem w 1946 roku dwóch stałych wystaw:
„Etnografia Ziemi Gliwickiej”( 1946r. ) oraz „Paleontologia Ziemi Gliwickiej” (1946 r.) w dalszych latach rozpoczęto organizację wystaw czasowych i tak w roku 1947 odbyła się pierwsza z nich „Malarstwo i grafika środkowoeuropejska” później odbyły się następne z cyklu wystaw czasowych:
„Przemysł artystyczny środkowoeuropejski” ( 01.01.1949 – 01.05.1949), „Zabytki polskości miasta Gliwic” ( 01.10.1949 – 31.12.1949 ) oraz ‘Malarstwo i przemysł środkowoeuropejski”.
W omawianym okresie, to jest do roku 1950 muzeum po względem organizacyjnym podlegało władzom miasta, które to finansowały jego działalność. Drugi z okresów poza kilkoma znaczącymi momentami takimi jak otwarcie pierwszych po wojnie wystaw nie wniósł do historii Muzeum nic szczególnego.
Trzeci okres w powojennych dziejach gliwickiej zaczął się w 1951 roku od znaczących zmian, otóż od tegoż roku Muzeum w Gliwicach zostało upaństwowione i stało się oddziałem podległym Muzeum Górnośląskiemu w Bytomiu. Otóż bytomskiemu muzeum Ministerstwo Kultury i Sztuki powierzyło nadzór merytoryczno-finansowy nad wszystkimi muzeami regionu.
Sytuacja ta utrzymała się, aż do roku 1957, kiedy nastąpiła decentralizacja muzealnictwa. Po decyzjach Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki, muzeum zostaje podporządkowane Wydziałowi Kultury Wojewódzkiej rady Narodowej w Gliwicach.
W rok później ówczesny dyrektor dr L. Dubiel przeprowadza w muzeum przeszeregowania, placówka zostaje przekwalifikowana do grupy muzeów autonomicznych( Uchwała Prezydium WRN w Katowicach z dnia 02.11. 1967 z roku) przeszeregowanie to zmusiło pracowników zwłaszcza naukowych do wzmożonej pracy. W 1973 roku po przejściu dyrektora ludwika Dubiela do Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu kierownictwo nad placówką obejmuje mgr Maria Lipowicz, a po niej w 1975 mgr Andrzej Jędrychowski.
W ten sposób dochodzimy do czwartego z okresów powojennej historii Muzeum w Gliwicach trwał on od 1968 do 1981 roku za krańcową datę togo okresu przyjmuje się przekształcenie jednostki na Muzeum Rzemiosł Artystycznych, „jako placówkę autonomiczną z ograniczonymi uprawnieniami”.
W 1981 roku rozpoczął się piąty okres w dziejach placówki i trwa on do dnia dzisiejszego, tym samym jest on okresem najdłuższym i najbarwniejszym spośród tych, które były omawiane w niniejszym rozdziale. Okres ten rozpoczął się niepomyślnie dla gliwickiej placówki. Od 1981 roku nastąpiło porządkowanie specjalizacji placówek muzealnych katowickiego okręgu. W ten sposób nastąpiło rozśrodkowywanie zbiorów poszczególnych placówek.
Tym sposobem gliwickie muzeum zostało pozbawione wielu cennych eksponatów, które przekazano do innych muzeów. Wówczas placówkę pozbawiono, miedzy innymi: cennych zbiorów etnograficznych z Afryki i Dalekiego Wschodu. Straciła ona również sporą kolekcję broni, poważną cześć z bogatej kolekcji obrazów i wiele innych cennych eksponatów. Przykrą rzeczą było to, że w zamian za to nie otrzymana zupełnie nic. Przekazanie części kolekcji z Gliwic było więc transakcją jednostronną i całkowicie dla gliwickiej placówki nieopłacalną. Taka ”niezdrowa” sytuacja trwała aż do 30 czerwca 1983 roku kiedy to Miejska Rada Narodowa w Gliwicach przyjęła uchwałę 26/151/83 na mocy, której Prezydent Miasta został upoważniony do szczególnej ochrony zasobów eksponatowych Muzeum Miejskiego. Uchwała ta stwierdza, że zasoby te nie mogą być przekazywane innym placówkom muzealnym. Niestety uchwała weszła w życie o wiele za późno. W tamtym okresie gliwicka placówka posiadała bardzo skromne środki finansowe, w efekcie czego muzeum zatrudniało bardzo mało pracowników, zwłaszcza naukowych. Nie było wiec mowy o tym ażeby placówka rozwijała się, a tym bardziej aby zdobyła jakiekolwiek nowe eksponaty.
W tym czasie spośród wszystkich działów gliwickiego muzeum najlepiej rozwinięte były dwa: Archeologii i Historii.
Z czasem dzięki ciężkiej pracy i wysokim wymaganiom postawionym przez ówczesnego dyrektora dr Włodzimierza Błaszczyka muzeum zaczęło ponownie „rosnąć w siłę” i tak na dzień 31 grudnia 1985 roku zbiory muzeum zamknęły się liczbą 39 408 eksponatów. W tym miejscu nie należy także pominąć faktu iż w tym czasie zorganizowano wiele bardzo wiele „wartościowych” wystaw, spośród których chciałbym wymienić te najważniejsze: „Śląskie rzemiosło artystyczne”, „Gliwice pod panowaniem Piastów Śląskich”.
W latach 1985-95 muzeum ukształtowało swoją pozycję w „świecie kultury”. Dzięki umiejętnie prowadzonym „rządom” kolejnych dyrektorów gliwickie muzeum stało się jednostką stabilną i silną. Stało się „średniej wielkości muzeum wielowydziałowym”, obejmowało swoim zasięgiem obszar Gliwic oraz dawnego powiatu gliwicko-toszeckiego, przy czym należy dodać, iż część kolekcji, jaka znajdowała się w tej placówce miała charakter wręcz europejski.
Podsumowując powojenną działalność do 1995 roku należy wymienić najważniejsze dokonania placówki: przede wszystkim przejęto i utrzymano poniemieckie zbiory, nadano muzeum polski charakter, a także zainicjowano własną akcję kolekcjonerską.[3]
Aktualnie Muzeum w Gliwicach dysponuje dziewięcioma działami: (archeologii, etnografii, historii, dokumentacji mechanicznej, sztuki i rzemiosła artystycznego, wydawniczym, upowszechniania, finansowo-księgowym, administracyjno-gospodarczym), biblioteką, posiada także dwa swoje oddziały na terenie miasta: Zamek Piastowski, oraz Oddział Odlewnictwa Artystycznego.
W następnym rozdziale pracy przybliżę aktualną strukturę placówki, jej stan prawny, a także postaram się przedstawić jak jest zorganizowane gliwickie muzeum.
[1] L. Dubiel, Muzeum w Gliwicach 1905-1960, w: 15-lecie Działalności Muzeum Gliwickiego (1945-1960), Gliwice1961,s. 7-9
[2] D. Recław, 90 lat Muzeum w Gliwicach, Gliwice 1995,s.11
[3] W. Błaszczyk, 40-lecie Muzeum w Gliwicach, w: Rocznik Muzeum w Gliwicach t. I 1985, s.20-35